న్యాయవాది షాహిద్ అజ్మీని 2010 ఫిబ్రవరి 11నాడు (1977-2010)అతని ఆఫీసులోనే దుండగులు కాల్చి చంపారు; ఆ నిందితులు నేటికీ ఎటువంటి శిక్షా అనుభవించకుండా తప్పించుకు తిరుగుతున్నారు. 2000వ దశకంలో ముంబై పరిసర ప్రాంతాలలో జరిగిన భారీ ఉగ్రవాద దాడుల నేపథ్యంలో, పోలీసు బలగాల ద్వారా హడావుడిగా జైలుకు పంపిన క్లయింట్ల తరపున వాదించినందుకే ఆయనను చంపారని నమ్ముతారు.
1994 నాటి టెర్రరిస్ట్ అండ్ డిస్రప్టివ్ యాక్టివిటీస్ (ప్రివెన్షన్) యాక్ట్ (టాడా) కింద బలహీనమైన సాక్ష్యాలతో నిందితుడిగా ఏడేళ్ల పాటు జైలు జీవితం గడిపిన అజ్మీ, ఇలాంటి కేసులను నిర్వహించడంపైన లోతైన అవగాహన పెంచుకున్నారు. జైలులో ఉన్నప్పుడే ఆయన చదువుకుని, తనలాంటి ఇతరులకు సహాయం చేయడానికి న్యాయవాద వృత్తిని చేపట్టాలని నిర్ణయించుకున్నారు. హన్సల్ మెహతా దర్శకత్వంలో ఆయన జీవితం ఆధారంగా వచ్చిన ‘షాహిద్’ (2012) చిత్రం, ఆయన బతికున్నప్పుడు దక్కని గుర్తింపును ఆయనకు తెచ్చిపెట్టింది.
అజ్మీ మరణించే సమయానికి ఆయన వయస్సు 32 ఏళ్లు. కానీ అప్పటికే ఆయన జీవితంలో ఎన్నో కీలకమైన మలుపులను చూశారు. 1993 బొంబాయి అల్లర్లను కళ్లారా చూడటం, ఉగ్రవాద శిబిరంలో శిక్షణ పొంది, వదిలివేయడం, ఉగ్రవాద ఆరోపణలపైన జైలు పాలవ్వడం, జైలులోనే చదువుకుని లాయర్ అవ్వడం, ఆ తరువాత అన్యాయంగా బంధించబడిన వారి తరపున పోరాడటం వంటివి ఇందులో ఉన్నాయి.
దర్శకుడు మెహతా ఒక ఇంటర్వ్యూలో మాట్లాడుతూ, తాను మొదట “ఉగ్రవాదం అనే పెద్ద నేపథ్యం” పై సినిమా తీయాలని భావించానని, అందులో అజ్మీ పాత్ర కేవలం ఒక చిన్న ప్రస్తావనగా మాత్రమే ఉండేదని చెప్పారు. అజ్మీని కలిసినప్పుడు ఆయన ఎప్పుడూ హడావుడిగా ఉండేవారని, “నిరాశ నిండిన వ్యక్తుల” గురించి సినిమా తీయాలన్న మెహతా ఉద్దేశంపై ఆయనకు పెద్దగా నమ్మకం ఉండేది కాదని మెహతా గుర్తు చేసుకున్నారు. అజ్మీ మరణం తర్వాత, ఆ సినిమా కథాంశం మారి పూర్తిగా ఆయనపైనే దృష్టి సారించింది. ఆయన నివసించిన ప్రాంతాలు, ఆయన ఆఫీసులోనే చిత్రీకరణ జరిగింది.
హిందీ సినిమాల్లోని కోర్టు డ్రామాలను ఉపయోగించుకుని అజ్మీ జీవితాన్ని ఒక భావోద్వేగభరితమైన కథగా మలచడానికి ఎన్నో అవకాశాలు ఉన్నాయి. కానీ మెహతా ఆ మార్గాన్ని వదిలి, ఒక డాక్యుమెంటరీ తరహాలో మృదువైన, సహజమైన విధానాన్ని ఎంచుకున్నారు; దీనినే ఆయన తన తదుపరి చిత్రాలైన ‘సిటీ లైట్స్’ (2014) మరియు ‘అలీఘర్’ (2015) లలో మరింతగా మెరుగుపరిచారు. ఈ ప్రక్రియలో, ఆయన ఒక సందేశంలా కాకుండా, ఆశ అనేది ఒక అనుభూతిలా ప్రతిబింబించే చిత్రాన్ని అందించారు. మెహతా ప్రపంచంలోని నిరాశాజనకమైన పరిస్థితులను చూపుతూనే, ఆ చీకటిని ఆశ అనే వెలుగుతో నిరంతరం ఆవరించేలా చేశారు.
సాధారణ నిర్వచనం ప్రకారం ‘షాహిద్’ ఒక బయోపిక్ (జీవిత చరిత్ర ఆధారిత చిత్రం), కానీ ఇది చాలా అరుదైన శైలిలో సాగుతుంది. ఈ సినిమా షాహిద్ హత్యతోనే ప్రారంభమవుతుంది. ఆయన కార్యాలయం వెలుపల కెమెరాను ఒక నిశ్చల స్థితిలో ఉంచుతారు, అక్కడ ఏం జరుగుతుందో మనకు నేరుగా కనిపించదు. కానీ కొంచెం నిశితంగా గమనిస్తే, ఆఫీసు తలుపు ప్రతిబింబంలో షాహిద్ (రాజ్కుమార్ రావు పోషించిన పాత్ర) తల రక్తంతో నిండి, ప్రాణం లేనట్లుగా వేలాడుతూ కనిపిస్తుంది. ఆ ఫ్రేమ్ మెల్లగా ఎడమవైపుకు జరిగి, న్యాయం గురించి ఇద్దరు వ్యక్తులు మాట్లాడుకుంటున్న ఒక అస్పష్టమైన దృశ్యాన్ని చూపుతుంది. సారంగి వాయిద్యంతో కూడిన విషాదభరితమైన నేపథ్య సంగీతం నెమ్మదిగా మొదలవుతుంది, అంతలోనే తెల్లటి చొక్కా ధరించిన ఒక వ్యక్తి స్పష్టంగా కనిపిస్తాడు.
మన కథానాయకుడు షాహిద్ పరిచయం ఇలాగే జరుగుతుంది—ముఖంపై చిరునవ్వు, మాటలో దృఢ నిశ్చయం. ఈ రెండింటి కలయిక సినిమా అంతటా కనిపిస్తుంది, ముఖ్యంగా తన క్లయింట్ నుండి భార్యగా మారిన మరియం (ప్రభ్లీన్ సంధు)తో ఆయన చేసే సరదా సంభాషణల్లో ఇది స్పష్టంగా తెలుస్తుంది. జైలు సన్నివేశాల్లో కూడా, తనతో పాటు ఖైదీగా ఉన్న ప్రొఫెసర్ డాక్టర్ సక్సేనా (యూసుఫ్ హుస్సేన్) వద్ద పాఠాలు వింటున్నప్పుడు షాహిద్ తరచుగా నవ్వుతూ కనిపిస్తారు. ఆయన మొదటి పాఠం జైలు గది వెలుపల నుండి తీసిన షాట్తో మొదలవుతుంది. అక్కడ జైలు గది ఇనుప కటకటాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి, లోపల విద్యార్థి, ఉపాధ్యాయుడు ఉంటారు. వారు మాట్లాడుకుంటున్న కొద్దీ, వారిద్దరూ స్పష్టంగా కనిపిస్తూ, ఆ ఇనుప కటకటాలు అస్పష్టంగా మారుతాయి; అంటే ఆలోచనల మార్పిడి ముందు అవి ఒక చిన్న అడ్డంకి మాత్రమేనని అది సూచిస్తుంది.
ఇది జైలును కేవలం శారీరక బంధనంగా కాకుండా, భావోద్వేగ, మేధోపరమైన వికాసానికి వేదికగా పునర్నిర్వచిస్తుంది. షాహిద్ మేధోపరమైన ప్రయాణాన్ని మనం గమనిస్తే, చట్టం అనేది కేవలం న్యాయం కోసం చేసే ఒక గొప్ప పోరాట ఆయుధంగా మాత్రమే కాకుండా, ఈ ప్రపంచం పట్ల ఉన్న సాధారణ జిజ్ఞాసతో కూడిన ఒక శాస్త్రంగా ఆవిర్భవిస్తుంది.
‘షాహిద్’ చిత్రం 2013లో థియేటర్లలో విడుదలైంది. అదే ఏడాది దిగువ కోర్టుల నేపథ్యంతో, వాణిజ్యపరంగా భారీ అంచనాలతో వచ్చిన ‘జాలీ ఎల్.ఎల్.బి’ కూడా విడుదలైంది. ఆ సినిమా వార్తా మాధ్యమాల్లో ప్రాచుర్యం పొందిన ‘పబ్లిక్ ఇంటరెస్ట్ లిటిగేషన్’ (PIL)ను వాడుకుని, కోర్టు గదులను గందరగోళంగా, హాస్యాస్పదంగా చూపించింది. అయితే, అందులోని కథానాయకుడు కూడా భారతీయ న్యాయ వ్యవస్థ పట్ల పాత సినిమాల్లో కనిపించే అసహనాన్నే వ్యక్తం చేస్తాడు—అంటే కోర్టుల పనితీరు అవినీతిమయమని, అది న్యాయానికి అడ్డంకి అని చూపిస్తుంది.
కానీ ‘షాహిద్’ ఇక్కడే ప్రత్యేకంగా నిలుస్తుంది. ఈ చిత్రానికి స్ఫూర్తినిచ్చిన వ్యక్తి ఆశయాలకు అనుగుణంగా, భారతీయ న్యాయ వ్యవస్థలోని నిబంధనలు, విధానాల పరిధిలోనే ఆశను వెతుక్కుంటుంది. “వక్త్ లగ్తా హై, లేకిన్ హో జాతా హై” (సమయం పడుతుంది, కానీ పని జరుగుతుంది) అనేది ఈ సినిమాలో ఒక ముఖ్యమైన సూక్తి. షాహిద్ ఈ మాటను మొదట తన గురువు గులాం నబీ వార్ (కే కే మీనన్) నుండి వింటాడు, ఆ తర్వాత తన క్లయింట్లకు కూడా అదే చెప్తాడు.
సినిమాలో మనం చూసే రెండు కేసులు ఆయన మిగతా అన్ని కేసులకు ప్రతిరూపాలుగా కనిపిస్తాయి. షాహిద్ వాస్తవాల ఆధారంగా వాదించడం, సమర్థవంతమైన క్రాస్ ఎగ్జామినేషన్ చేయడం, డాక్యుమెంటరీ ఆధారాలను సేకరించడం ద్వారా పోలీసుల కథనాలను పదేపదే తిప్పికొట్టడం మనం చూడవచ్చు. బయట ప్రపంచం హింసతో, ఊపిరి సలపని వాతావరణంతో ఉన్నట్లు చూపించగా, కోర్టు మాత్రం ఎన్ని సమస్యలు ఉన్నప్పటికీ ఒక సురక్షితమైన ఆశ్రయంగా కనిపిస్తుంది.
సినిమా మధ్యలో వచ్చే ఒక మాంటేజ్ (దృశ్యమాలిక), 1990ల నుండి 26/11 ముంబై దాడుల వరకు జరిగిన వివిధ ఉగ్రవాద దాడుల ఆర్కైవ్ ఫుటేజీని చూపుతుంది. ఈ దృశ్యాల మధ్యలో, తన సలహా కోసం ఆఫీసు బయట వేచి ఉన్న జనాన్ని షాహిద్ ఎలా సాగనంపుతున్నాడో చూపిస్తారు. అదే సమయంలో ఆయన కోర్టులో వాదించడం కూడా కనిపిస్తుంది. ఈ మాంటేజ్ వెనుక వినిపించే శబ్దాలు, పోలీసు సైరన్లు, అంబులెన్స్ శబ్దాలు, తుపాకీ కాల్పులు, బాంబు పేలుళ్లు, వార్తా వ్యాఖ్యాతల గొంతులు, జనం మాటలు ఒక గందరగోళాన్ని సృష్టిస్తాయి. అయినప్పటికీ, షాహిద్లో తన పని పట్ల ఒక అచంచలమైన ఉత్సాహం కనిపిస్తుంది. ఆయనకు ఏ ఉగ్రవాద దాడి కూడా మిగతా వాటి కంటే భిన్నంగా అనిపించదు; అవన్నీ ఆయన దృష్టిలో వాదించాల్సిన కేసులు మాత్రమే. న్యాయ వ్యవస్థలోని ఎదురుదాడి నమూనాపై ఆయనకు ఉన్న నమ్మకం అంత దృఢమైనది.
గతంలో భారతీయ వ్యవస్థలోని లోపాలను ఎత్తిచూపిన ఇతర చిత్రాల మాదిరిగానే, 2026లో ‘షాహిద్’ను చూస్తున్నప్పుడు కూడా ఒక విసిగించే ప్రశ్న మనల్ని వెంటాడుతుంది—”ఈ సినిమా ఇప్పుడు అసలు విడుదలయ్యేదా?” అజ్మీ ఏ చట్టాలకు వ్యతిరేకంగా అయితే పోరాడారో, ఆ ఉపా (యుఎపిఎ – చట్ట వ్యతిరేక కార్యకలాపాల (నివారణ) చట్టం లాంటి చట్టాలు ఆయన జీవించి ఉన్నప్పటి కంటే ఇప్పుడు మరింత కఠినంగా మారిన నేపథ్యంలో, ఈ చిత్రంలోని అంశాలు ప్రస్తుత కాలానికి మరింత సందర్భోచితంగా అనిపిస్తాయనేది నిరాకరించలేని సత్యం.
ఇక్కడే ఈ సినిమా చివరలో ఇచ్చే “ఆశ” అనే సందేశం ఒక భారమైన అనుభూతిని మిగుల్చుతుంది. ఉదాహరణకు, సినిమాలో డాక్టర్ సక్సేనాను ఎందుకు బంధించారో స్పష్టంగా చెప్పనప్పటికీ, 13 ఏళ్ల క్రితం తీసిన ఈ సినిమాలో ఆయన పాత్ర మన ప్రస్తుత ప్రపంచంలోని పరిస్థితులకు ఒక ప్రతిరూపంలా కనిపిస్తుంది. 2026లో ఈ చిత్రాన్ని చూడటం వల్ల, తీవ్రమైన ప్రతికూల పరిస్థితుల్లో అజ్మీ చూపిన విశ్వాసం, ధైర్యం గురించి ఆలోచించడమే కాకుండా, ప్రస్తుత కాలంలో మన స్థితిగతులను కూడా పునర్నిర్వచించుకోవాల్సి వస్తుంది.
2026 ఫిబ్రవరి 11
