పోలీసు కస్టడీలో అది ఏడవ రోజు. మొదట్లో కొట్టిన దెబ్బలు ఇప్పుడు రోజుకు దాదాపు 22 గంటల పాటు సాగే విచారణగా మారాయి. నాలోని సహనమూ, రక్షణ కవచాలు సడలిపోతున్నట్లు అనిపించింది. పి.ఐ. ఖాన్విల్కర్ (ఇటీవలే అవినీతి కేసులో అరెస్టయ్యారు), యాంటీ టెర్రరిజం స్క్వాడ్కి చెందిన అలాంటి ఇతర అవినీతి అధికారులు ఆ విచారణ గదిలోనే తాము ఎంతమంది ముస్లింల రక్తాన్ని చిందించారో గొప్పగా చెప్పుకుంటున్నారు. దేశభక్తి పేరుతో వారు సాగిస్తున్న ఆ క్రూరమైన పోటీని చూసి నాకు అసహ్యమూ, వికారమూ కలుగుతున్న సమయంలోనే, కోర్టు అనుమతితో నాకు ‘వకీల్ ములాకాత్’ (న్యాయవాదితో భేటీ) కోసం పిలుపు వచ్చింది.
మా మాటలు ముగిశాక, నా న్యాయవాది బయట ఉన్న మసక వెలుతురు కారిడార్ వైపు చూపిస్తూ, “అడ్వకేట్ షాహిద్ అజ్మీ” అని పరిచయం చేశారు. ఏదో సాంకేతిక కారణం చూపి ఆయన్ని నన్ను కలవనివ్వకుండా నిరాకరించిన ATS అధికారులు, మా మధ్య సంభాషణ జరగకుండా అడ్డుకోవడానికి ముందుకు దూకారు. మా కళ్లు క్షణకాలం కలిసాయి; సిగ్గుతో కూడిన చిరునవ్వులు, శబ్దం లేని పలకరింపులు మార్చుకున్నాం. ఆ యువకుడి ముఖంలో కనిపించిన ఆ స్నేహపూర్వక భావము, అవగాహన, నన్ను ఒక్కసారిగా అలసట నుండి ఉపశమనం పొందేలా చేశాయి. ముందు ఎదురయ్యే మరిన్ని వింత పరిస్థితులను ఎదుర్కోవడానికి నాకు కొత్త శక్తిని ఇచ్చాయి.
కానీ అసలైన విషయం ఇంకా ముందే ఉంది. నన్ను మళ్ళీ విచారణ కోసం లోపలికి తీసుకువెళ్తున్నప్పుడు, అక్కడ వాతావరణంలో వచ్చిన మార్పు స్పష్టంగా కనిపించింది. అసలు షాహిద్ అక్కడికి ఎలా వచ్చాడు, ఎందుకు వచ్చాడు అనే విషయమై ఎటిఎస్ అధికారులు ఆశ్చర్యంతో పాటు ఆందోళన చెందడం మొదలుపెట్టారు. మతాల గోడలను దాటి మనుషులు చేతులు కలపడాన్ని వారి మతోన్మాద మనస్తత్వం అస్సలు సహించలేకపోయింది, కనీసం అర్థం కూడా చేసుకోలేకపోయింది. అప్పటివరకు విర్రవీగుతూ గొప్పలు చెప్పుకున్న ఆ అధికారుల శరీర భాషలో ఇప్పుడు ఒకరకమైన అశాంతి కనిపిస్తోంది – అది సరిగ్గా ఒక బడిలో బలహీనులను వేధించే రౌడీ, తనకు దీటైన ప్రత్యర్థి వచ్చాడని గ్రహించినప్పుడు కలిగే అశాంతి లాంటిది.
షాహిద్ అజ్మీని నేను చూడటం అదే మొదటిసారి. అప్పట్లో అధికారుల నుండి అటువంటి స్పందన రావడానికి ఆయన ఏమి చేశారో కూడా నాకు తెలియదు. కానీ అది అప్పుడు నాకు ముఖ్యం అనిపించలేదు. ఆయన నా పక్షాన ఉన్నారన్న భావన నాకు ఎంతో ఊరటనిచ్చింది.
షాహిద్ ఎవరు, ఆయన దేని కోసం నిలబడ్డారు అనేది రాబోయే నెలల్లో స్పష్టంగా అర్థమైంది. ఆర్థర్ రోడ్ జైలులోని ‘అండా బ్యారక్’లో చాలా మంది రాజకీయ ఖైదీలు ఉండేవారు, వారిలో చాలా మందికి ఆయన న్యాయ సలహాదారుగా ఉండేవారు. సాధారణంగా ఖైదీలకు తమ న్యాయవాదులపై మంచి అభిప్రాయం ఉండటం అంత తేలికైన విషయం కాదు, కానీ షాహిద్ విషయంలో మాత్రం అందరూ చాలా సానుకూలంగా ఉండేవారు. ఇతర న్యాయవాదులు వెనుకడుగు వేసినప్పుడు లేదా భారీ ఫీజులు అడిగినప్పుడు ఆయన ఎలా అండగా నిలిచారో తెలిపే కథలు ఎన్నో ఉన్నాయి. కొంతమంది కేవలం ప్రయాణ ఖర్చులు, స్టేషనరీ ఖర్చులకు సరిపడా ఫీజు మాత్రమే చెల్లించేవారు. పోలీసుల క్రూరత్వం లేదా ఖైదీల హక్కుల విషయంలో రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా నిలబడాల్సి వస్తే, షాహిద్ మాత్రమే సరైన వ్యక్తి అని అందరికీ తెలుసు. అందుకే, 2008లో ఆర్థర్ రోడ్ సూపరింటెండెంట్ ముస్లిం రాజకీయ ఖైదీలపై పథకం ప్రకారం ఘోరమైన దాడి చేసినప్పుడు, ఆమెపై హైకోర్టులో కేసు వేయడానికి షాహిద్ నాయకత్వం వహిస్తారని అందరూ సహజంగానే ఆశించారు. ‘తిరుగుబాటు’ ని కూడా వ్యవస్థీకృత నేరంగా పరిగణిస్తూ, రాజకీయ ఖైదీలపై కఠినమైన ‘మకోకా’ (MCOCA – ఎమ్సిఒసిఎ- మహారాష్ట్ర కంట్రోల్ ఆఫ్ ఆర్గనైజ్డ్ క్రైమ్ యాక్ట్) చట్టాన్ని ప్రయోగించడాన్ని సుప్రీంకోర్టులో సవాలు చేస్తూ పిటిషన్ దాఖలు చేసింది కూడా ఆయనే.
నా తోటి నిందితుడు శ్రీధర్కి, నాకు కూడా షాహిద్ను చాలా దగ్గరగా గమనించే అవకాశం దొరికింది. తుపాకులు పట్టుకున్న గార్డుల మధ్య, రద్దీగా ఉండే కోర్టు కారిడార్లలో గుసగుసగా సాగే సంభాషణలు… హోరైన జైలు ‘ములాకాత్’ గదుల ఇనుప మెష్ల అవతల నుండి గట్టిగా మాట్లాడుకోవడం… ఇలాంటి పరిస్థితుల్లోనే మేము ఆయన్ని తెలుసుకున్నాము. మా ప్రతి సందేహాన్ని ఆయన ఓపికగా వినేవారు; ఎంతో పరిణతితో కూడిన సమాధానాన్ని ఇచ్చేవారు. సాధారణ క్రిమినల్ చట్టంపైన, ముఖ్యంగా అణచివేతకు ఉపయోగించే ప్రత్యేక చట్టాలపై ఆయనకున్న పట్టు మాకు ఎంతో సహాయపడేది. అంతేకాకుండా, జైలు జీవితంపై ఆయన ఇచ్చే ఆచరణాత్మక చిట్కాలు, మొండిగా, చట్టవిరుద్ధంగా వ్యవహరించే జైలు అధికారులను ఎలా ఎదుర్కోవాలో ఆయనకు ఉన్న అనుభవాలు మాకు ఎంతో ఉపయోగపడేవి. నాకు పైల్స్ సమస్య మొదలవకముందే, జైలులో ఖైదీలకు వచ్చే అటువంటి ఆరోగ్య సమస్యల గురించి ఆయన నన్ను హెచ్చరించారు. మొండిగా వ్యవహరించే జైలర్లు లేదా అధికారులను ఎదిరించడానికి ఆయన దగ్గర ఎన్నో సృజనాత్మకమైన కథలు ఉండేవి. ‘సునీల్ బాత్రా’ కేసు, ఇతర జైలు సంస్కరణల తీర్పుల గురించి మాకు తెలియజేసింది ఆయనే.
అయితే, ప్రశ్నలు కేవలం మా వైపు నుండే వచ్చేవి కావు. షాహిద్ ఎప్పుడూ కొత్త విషయాలు నేర్చుకోవాలనే ఆసక్తి ఉన్న వ్యక్తి. ఏదైనా కొత్త రాజకీయ పరిణామం సంభవిస్తే, దాని గురించి సమాచారం తెలుసుకోవడానికి లేదా అభిప్రాయాలను పంచుకోవడానికి ఆయన తహతహలాడేవారు. మీడియా ఇప్పుడు చూపిస్తున్నట్లుగా ఆయన కేవలం మైనారిటీ సమస్యలకు మాత్రమే పరిమితమైన వ్యక్తి కాదు. ఆయన నిజమైన అర్థంలో ఒక ‘ప్రజాస్వామిక హక్కుల యోధుడు’. నిజమైన ప్రజాస్వామ్య స్థాపన కోసం జరిగే పోరాటం పట్ల ఆయనకు ఉన్న లోతైన నిబద్ధత ఆయన ఆసక్తులలో కనిపించేది. ప్రతి కొత్త సమావేశంలోనూ పాత చర్చలనే మళ్ళీ చేయడం ఆయనకు అలవాటు లేదు; ఎప్పుడూ ఒక అడుగు ముందుకు వేసి ఏదో ఒక కొత్త విషయాన్ని చర్చించేవారు. మాకు ఉన్న తక్కువ సమయంలోనే – జస్టిస్ కృష్ణ అయ్యర్ తీర్పుల నుండి చిల్లర నేరస్థుల మనస్తత్వం వరకు, నర్మదా బచావో ఆందోళన నుండి కొత్తగా మొదలవుతున్న కార్మిక పోరాటాల వరకు, జాతీయ ఉద్యమాల నుండి గ్లోబల్ జిహాద్, నక్సల్ వ్యూహాల వరకు – ఎన్నో విషయాలను చర్చించేవారం.
షాహిద్కు ఉన్న విచారణ (క్రాస్-ఎక్జామినేషన్) నైపుణ్యాలను ఉజ్వల్ నికమ్ (26/11 కేసులో ప్రత్యేక ప్రాసిక్యూటర్) కూడా ప్రశంసించారు. ఆయన ఎవరి పక్షానైతే నిలబడ్డారో, వారందరూ కూడా ఈ విషయాన్ని ముక్తకంఠంతో అంగీకరిస్తారు. షాహిద్ కాల్పులకు గురవ్వడానికి కొన్ని గంటల ముందే మేము ఆర్థర్ రోడ్ జైలులో ఉన్నాము. అబ్దుల్ లతీఫ్ (IC-814 దోషి), ఫహిమ్ అన్సారీలు (26/11 నిందితుడు) అప్పుడు ఒక విషయం చెప్పుకుంటున్నారు—ప్రాసిక్యూషన్ తమను ఇరికించడానికి ప్రవేశపెట్టిన ప్రధాన సాక్షులను షాహిద్ ఎంత సమర్థవంతంగా ఎదుర్కొన్నారో వారు వివరిస్తున్నారు. వారు కూడా ఆయన నైపుణ్యాన్ని ఎంతో మెచ్చుకున్నారు.
ఆయన సమర్థుడైన న్యాయవాది అనడంలో సందేహం లేదు, కానీ ఆయనను ఇతరుల కంటే భిన్నంగా నిలబెట్టింది కేవలం ఆ సమర్థత మాత్రమే కాదు. ఆయనకు ఉన్న బలమైన సిద్ధాంతాలు కూడా కాదు (అవి ఆయనకు పుష్కలంగా ఉన్నప్పటికీ). ఆయనను ‘అరుదైన వారిలో అత్యంత అరుదైన’ వ్యక్తిగా మార్చింది ఆయనకు ఉన్న అసాధారణమైన ధైర్యం. తన సిద్ధాంతాల కోసమే తాను జీవించేలా చేసిన ధైర్యం అది. ముఖ్యంగా, తాను ఎవరిని ఎదిరిస్తున్నానో వారు తనను చంపడానికైనా సిద్ధంగా ఉన్నారని తెలిసినప్పటికీ, తన నమ్మకాల కోసం నిలబడగలిగిన ధైర్యం అది.
షాహిద్ హత్య వెనుక రవి పూజారి అనే గ్యాంగ్స్టర్ ఉన్నాడనే ఊహాగానాలు వార్తాపత్రికలలో వచ్చాయి. అంతకుముందు 2005లో, 1993 బాంబు పేలుళ్ల కేసు న్యాయవాది మజీద్ మెమన్ హత్యకు అదే గ్యాంగ్స్టర్ చేసిన ప్రయత్నంపై నమోదైన ఛార్జ్ షీట్ నూ, విచారణను జైలులో ఉండి నిశితంగా అధ్యయనం చేసే అవకాశం మాకు దొరికింది. ఆ కేసులో కేవలం కిరాయి హంతకులపైనే దృష్టి సారించడం, గ్యాంగ్స్టర్ను రక్షించేలా కావాలనే లోపభూయిష్టమైన దర్యాప్తును ఎలా సాగించారో మేము చూశాము. రవి పూజారి స్వయంగా టీవీల్లో ఆ కాల్పులకు బాధ్యత వహిస్తున్నట్లు (‘క్రెడిట్’) ప్రకటించుకున్నప్పటికీ, ముంబై క్రైమ్ బ్రాంచ్ అతని ఫోన్లను ట్యాప్ చేసి విదేశాలలో అతని ఆచూకీని కనిపెట్టినప్పటికీ, ఏ ప్రభుత్వ సంస్థా అతడిని పట్టుకోవడానికి ప్రయత్నం చేయలేదు. ఆ కేసును నడిపిన తీరు, గతేడాది నిర్దోషిగా విడుదలైన వెంటనే దానికి సంబంధించిన మధ్యవర్తిని ‘ఎన్కౌంటర్’ చేసిన విధానం చూస్తుంటే—గ్యాంగ్స్టర్కు, రాజ్యానికి మధ్య ఉన్న సన్నిహిత సంబంధంపైన ఎవరికీ ఎటువంటి సందేహం కలగదు. మరో నిందితుడు చోటా రాజన్ పరిస్థితి కూడా అంతే; జైళ్లలో ఉన్న అతని అనుచరులు తాము ఇంటెలిజెన్స్ బ్యూరోతో కుమ్మక్కయ్యామని బహిరంగంగా చెప్పుకుంటారు. తనకు ఇబ్బంది కలిగించే వ్యక్తులను అతను కూడా ప్రభుత్వం ద్వారా ఎన్కౌంటర్ల రూపంలో తొలగించుకుంటాడు.
చట్టవిరుద్ధంగా వ్యవహరించే రాజ్యం తన మురికి పనులను చేయడానికి అంతర్జాతీయ నేరగాళ్ల ముఠాలను, ప్రైవేట్ మిలీషియాలను వాడుకుంటున్న తరుణంలో, ప్రజాస్వామ్య హక్కుల ఉద్యమం మరిన్ని నష్టాలను చవిచూడక తప్పదు. కానీ ఒక అమరవీరుడి ‘బలిదానం’ ఎప్పుడైనా వృథా అవుతుందా? చరిత్ర నిరంతరం నిరూపిస్తున్నట్లుగా, ఈ షాహిద్ ‘షహాదత్’ (అమరత్వం) ఆయన స్థానాన్ని భర్తీ చేయడానికి ప్రయత్నించే మరింతమంది ధీరోదాత్తులకు తప్పక జన్మనిస్తుంది. ఒక ‘తహెల్కా’ జర్నలిస్ట్ ఇప్పటికే తన నిబద్ధతను చాటుకున్నారు. ఒక కవి చెప్పినట్లుగా, “నా ప్రతి రక్తపు చుక్క నుండి, నేను మళ్ళీ మళ్ళీ జన్మిస్తూనే ఉంటాను.”
ఎకనామిక్ అండ్ పోలిటికల్ వీక్లీ పత్రికలో 2010 మే 8 నాడు ప్రచురితమైంది.
