సజీవ సాంస్కృతిక పత్రం “తిరుపతి గంగ జాతర ”

2026, మే నెలలో తిరుపతి వేదికగా, రచయిత నాగపట్ల భక్తవత్సల రెడ్డి తన ‘తిరుపతి గంగజాతర’ పుస్తకాన్ని విడుదల చేశారు.

జానపద విజ్ఞానం, గ్రామదేవతల ఆరాధన, జాతరల వంటి సాంస్కృతిక ఉత్సవాలను సాధారణంగా కేవలం మతపరమైన విశ్వాసాలుగా ప్రజల వినోద సాధనాలుగా మాత్రమే చూసే ఒక సంప్రదాయక దృక్పథం సమాజంలో ప్రబలంగా ఉంది. అయితే, “తిరుపతి గంగ జాతర” అనే ఈ పుస్తకం అత్యంత లోతైన సామాజిక వాస్తవాలను ఆవిష్కరిస్తుంది.

ఈ పుస్తకం కేవలం ఒక దేవత మహిమలను కీర్తించే పుస్తకం కాదు. ఇది ఒక గ్రామీణ సమాజపు ఉత్పత్తి సంబంధాలు, వర్గ, కుల నిర్మాణం, ప్రజల సామూహిక చైతన్యం, ప్రకృతితో శ్రమజీవులకు ఉన్న భౌతిక సంబంధం, ఆధిపత్య భావజాలానికి వ్యతిరేకంగా నిలబడిన ఒక శ్రమ ఆధారిత సంస్కృతిని ప్రతిబింబించే ఒక సజీవ సాంస్కృతిక పత్రం.

ఏ సమాజంలోనైనా ఉత్పత్తి విధానం అనేది పునాది లాంటిది. ఆ పునాదిపైనే ఆ సమాజం మతం, సంస్కృతి, కళలు, ఆచారాలు, న్యాయవ్యవస్థ, రాజకీయాలు అనే ఉపరితలం నిర్మితమవుతుంది. ఈ పుస్తకంలో వివరించబడిన గంగజాతర నేపథ్యం, దాని ఆచారాలు గాలిలోంచి పుట్టుకొచ్చినవి కావు. అవి ఆనాటి గ్రామీణ సమాజపు భౌతిక జీవన పరిస్థితుల నుంచి ఆవిర్భవించిన చారిత్రక, సామాజిక ఉత్పత్తిగా స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.

గంగమ్మ ప్రధానంగా నీరు, వ్యవసాయం, పశుసంపద, అంటువ్యాధులకు సంబంధించిన ఒక గ్రామదేవత. ఆదిమ, వ్యవసాయ సమాజాలలో మనిషి ప్రకృతి శక్తుల ముందు, అంతుచిక్కని రోగాల ముందు నిస్సహాయుడిగా ఉన్నాడు. ఆధునిక వైద్య విజ్ఞానం అందుబాటులో లేని ఆ కాలంలో, ప్రకృతిని ఒక భౌతిక శక్తిగా అర్థం చేసుకోలేని పరిస్థితుల్లో, ప్రజలు తమ భయాలను, ఆశలను దైవత్వంగా మలుచుకున్నారు. జాతరలో ఉపయోగించే వేపాకు, పసుపు, మిరియాలు, అంబలి, పొంగళ్లు కేవలం యాదృచ్ఛికమైన పూజా ద్రవ్యాలు కావు. అవి వ్యవసాయ సమాజపు జీవన అనుభవాలు.

వేపాకు, పసుపులోని క్రిమిసంహారక గుణాలు ఆనాటి సామాన్యుల వైద్య, పర్యావరణ జ్ఞానానికి ప్రతీకలు. అంటే, తమకు తెలియని ఒక వ్యాధి తీవ్రతను చూసి భయపడిన ప్రజలు దానికి పరిష్కారంగా తమ వద్ద ఉన్న స్థానిక వైద్య జ్ఞానాన్ని పవిత్రమైన ఆచారాలుగా (భావజాలం/సంస్కృతి) మార్చుకున్నారు.

“భౌతిక జీవన పరిస్థితులే మనుషుల భావజాలాన్ని సృష్టిస్తాయి” అనే చారిత్రక భౌతికవాద మూలసూత్రానికి గంగజాతరలోని ఈ ఆచారాలు అద్భుతమైన ఉదాహరణగా నిలుస్తాయి.

ఈ గ్రంథంలోని “కులాలు, బాధ్యతలు, గౌరవాలు” అనే అధ్యాయం చారిత్రక భౌతికవాద కోణంలో అత్యంత కీలకమైనది. ఫ్యూడల్ గ్రామీణ సమాజంలో ఆర్థిక వ్యవస్థ కుల వృత్తుల ఆధారంగా నిర్మితమై ఉంటుంది. గంగజాతరలో పంబ, చాకలి, కైకాల, గొల్ల, ఇతర మిరాశీ కులాలకు నిర్దిష్టమైన పాత్రలు, బాధ్యతలు ఉన్నాయని పుస్తకం వివరిస్తుంది.

ఈ పాత్రలు కేవలం భక్తితో ముడిపడినవి కావు. ఇవి నాటి సమాజపు కఠినమైన శ్రమ విభజన, ఉత్పత్తి సంబంధాలకు దర్పణం పడుతున్నాయి. గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థ సజావుగా సాగడానికి ప్రతి కులం ఒక నిర్దిష్టమైన వృత్తిని చేపట్టాల్సి ఉంటుంది. ఈ వృత్తుల ద్వారా జరిగే శ్రమ దోపిడీని, సామాజిక అసమానతలను కప్పిపుచ్చడానికి ఆధిపత్య వర్గాలు ఆయా కులాల వృత్తులకు ఒక పవిత్రమైన బాధ్యతగా “మిరాశీ హక్కు” అనే మతపరమైన పనిని ఇచ్చాయి.

ఉదాహరణకు, పంబ కులస్తులు వృత్తిగాయకులుగా పురాణం చెప్పడం, చాకళ్లు జాతర ఆచార నిర్వహణలో ప్రధాన పాత్ర పోషించడం అనేది వారి దైనందిన శ్రమ నుంచి పుట్టుకొచ్చినదే. ఒక గ్రామంలో వివిధ శ్రామిక కులాల మధ్య ఉన్న పరస్పర ఆధారిత ఆర్థిక సంబంధాలే, జాతర సమయంలో సాంస్కృతిక సంబంధాలుగా, మతపరమైన ఆచారాలుగా రూపాంతరం చెందాయి. ఇది ఆర్థిక పునాది, సామాజిక ఆచారంగా మారిన చారిత్రక క్రమం.

పుస్తకంలో గంగమ్మ పురాణాలు, మౌఖిక కథనాల గురించి విస్తృతంగా చర్చించారు. సమాజంలో ఎప్పుడూ ఆధిపత్య వర్గాల సంస్కృతికి, శ్రమజీవుల (అట్టడుగు వర్గాల) సంస్కృతికి మధ్య నిరంతర ఘర్షణ ఉంటుంది. భారతదేశంలో లిఖిత గ్రంథాలు, వేదాలు, సంస్కృత పురాణాలు బ్రాహ్మణీయ ఆధిపత్య వర్గాల భావజాలాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి.

దీనికి భిన్నంగా గంగమ్మ పురాణాలు లిఖితం కానివి. ఇవి ఒక తరం నుండి మరొక తరానికి శ్రామిక ప్రజల నాలుకల మీద ప్రవహించిన మౌఖిక చరిత్రలు.

శ్రమజీవులు తమ కష్టాలను, తమ ఆశలను, తమ ఆకాంక్షలను ఈ మౌఖిక గాథల ద్వారా పదిలపరుచుకున్నారు. ఆధిపత్య సంస్కృతి ఈ గ్రామదేవతలను తమ పురాణాలలోని ప్రధాన దేవతలకు (శివుడు, విష్ణువు తదితరులకు) చెల్లెలుగానో, భార్యగానో మార్చి తమలో కలుపుకోవడానికి ప్రయత్నించినప్పటికీ, గంగమ్మ కథలు తమదైన స్వతంత్రమైన, శ్రమ ఆధారితమైన అస్తిత్వాన్ని నిలుపుకున్నాయి. ఇది కేవలం ఒక కథ కాదు, ఇది ఆధిపత్య వర్గాల చారిత్రక వక్రీకరణలకు వ్యతిరేకంగా శ్రామిక వర్గం నెరిపిన సాంస్కృతిక ప్రతిఘటన.

గతితార్కిక భౌతికవాదం ప్రకారం ప్రకృతిలోనూ, సమాజంలోనూ స్థిరమైనది ఏదీ లేదు. ప్రతి వ్యవస్థలోనూ అంతర్గత వైరుధ్యాలు ఉంటాయి. ఆ వైరుధ్యాల మధ్య జరిగే సంఘర్షణ ద్వారానే మార్పు

సంభవిస్తుంది.

పుస్తకంలో వివరించబడిన గంగజాతర సంప్రదాయాలను ఈ గతితార్కిక సూత్రంతో పరిశీలిస్తే అనేక ఆసక్తికరమైన వైరుధ్యాలు కనిపిస్తాయి.

మొదటి వైరుధ్యం ప్రకృతి పట్ల మనిషికి ఉన్న “భయం, భక్తి”. గంగమ్మ మహిమ గలదని, కోపం ఎక్కువని, అదే సమయంలో కరుణించి రక్షిస్తుందని ప్రజలు నమ్ముతారు. ఇది దేవుని లేదా దేవత ద్వంద్వ స్వభావం కాదు. ఇది అచ్చంగా ప్రకృతి ద్వంద్వ స్వభావం. ప్రకృతి పచ్చని పంటలను, ప్రాణాధారమైన నీటిని ఇచ్చి మనిషిని బతికిస్తుంది (రక్షించే శక్తి).

అదే ప్రకృతి కరువుల రూపంలో, భయంకరమైన వరదల రూపంలో, ప్రాణాంతకమైన అంటువ్యాధుల రూపంలో మనిషిని నాశనం చేస్తుంది (శిక్షించే శక్తి).

ఆదిమ సమాజంలో ప్రకృతిపై నియంత్రణ లేని మనిషి, ఈ రెండు వైరుధ్య భౌతిక అనుభవాలను ఒకే దేవతా రూపంలోకి ఆపాదించుకున్నాడు. ఆ సమన్వయ రూపమే గంగమ్మ.

జాతరలో మనం గమనించే మరొక ప్రధాన గతితార్కిక వైరుధ్యం “పవిత్రం – అసభ్యం” జాతర రోజుల్లో సామూహిక హాస్యం, బూతు పాటలు పాడటం, పురుషులు స్త్రీల వేషాలు వేయడం, శరీర ప్రదర్శన చేయడం వంటివి అత్యంత పవిత్రమైన ఆచారాలుగా పరిగణించబడతాయి. సాధారణ దైనందిన జీవితంలో ఇవన్నీ కఠినంగా నిషేధించబడిన సామాజిక నిబంధనలు. మరి జాతర సమయంలో ఇవి ఎందుకు పవిత్రమవుతాయి?

దీనిని సామాజిక ఒత్తిడుల విడుదలగా చూడవచ్చు. ఇది సేఫ్టీ వాల్వ్ గా పని చేస్తుంది. వర్గ, కుల, పితృస్వామ్య సమాజంలో అట్టడుగు వర్గాలు నిరంతరం అణచివేతకు, కఠినమైన సామాజిక నిబంధనలకు గురవుతుంటారు. ఈ అణచివేత అనేది అంతర్గతంగా ఒక తీవ్రమైన అసంతృప్తిని, కోపాన్ని సృష్టిస్తుంది. ఇది శృతిమించితే వ్యవస్థపై తిరుగుబాటు వచ్చే ప్రమాదం ఉంది. అందుకే,

ఫ్యూడల్ సమాజం ఒక నిర్దిష్ట సమయంలో (జాతర సమయంలో) ఈ అణచివేత నిబంధనలను సడలిస్తుంది.

విక్టర్ టర్నర్ లాంటి సామాజిక శాస్త్రవేత్తలు దీనినే “రిచువల్ ఇన్వర్షన్ ” అంటారు. ఆధిపత్య వర్గాలను దూషించడానికి, కఠినమైన లైంగిక నిబంధనలను ఉల్లంఘించి బూతులు మాట్లాడటానికి ఆ కొన్ని రోజులు పవిత్రత పేరుతో సమాజం అనుమతిస్తుంది. ఇది వర్గ సమాజంలోని కఠినమైన కట్టుబాట్లకు, మనిషి స్వేచ్ఛా కాంక్షకు మధ్య ఉన్న వైరుధ్యపు గతితార్కిక వ్యక్తీకరణ.

పుస్తకంలో గంగమ్మను ఆదిశక్తిగా, త్రిమూర్తులను సైతం సృష్టించిన మహోన్నత శక్తిగా వర్ణించే పురాగాథలు ఉన్నాయి. ఇది మానవ సమాజపు తొలి దశలోని మాతృస్వామ్య వ్యవస్థకు అవశేషం. ఆదిమ సమాజంలో వ్యవసాయం, జీవన సృష్టి స్త్రీల చేతుల్లో ఉండేది, కాబట్టి ఆరాధన కూడా స్త్రీ రూపంలోనే ఉండేది.

కానీ, చారిత్రక క్రమంలో సమాజం ముందుకు సాగుతున్న కొద్దీ, ప్రైవేట్ ఆస్తి ఆవిర్భావంతో పితృస్వామ్య వ్యవస్థ ఏర్పడింది. ఫ్రైడ్రిక్ ఎంగెల్స్ తన పుస్తకం “కుటుంబం, ప్రైవేట్ ఆస్తి, రాజ్యాల ఆవిర్భావం”లో ఈ చారిత్రక పరిణామాన్ని స్పష్టంగా వివరిస్తారు. ఈ సామాజిక మార్పుకు అనుగుణంగానే పురాణాలు కూడా రూపాంతరం చెందాయి.

ఆదిశక్తి అయిన గంగమ్మ మూడో నేత్రాన్ని శివుడు తీసుకుని ఆమెను భస్మం చేశాడన్న కథ, వాస్తవానికి స్త్రీల ఆర్థిక, సామాజిక అధికారాన్ని పురుషులు (పితృస్వామ్యం) లాక్కున్న చారిత్రక వాస్తవానికి ప్రతీక. ఇది మాతృస్వామ్య సమాజం, పితృస్వామ్య సమాజం మధ్య జరిగిన చారిత్రక సంఘర్షణకు పురాణాత్మక రూపం.

పుస్తకం చివర్లో జాతర శాస్త్రీయత అనేది నేటికీ ఒక సజీవ సంస్కృతిగా ఎలా కొనసాగుతుందో వివరించారు. దీనికి కారణం ఆధునిక పెట్టుబడిదారీ సమాజం, ప్రపంచీకరణ పేరుతో గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థలను, పాత ఉత్పాదక సంబంధాలను ధ్వంసం చేస్తున్నప్పటికీ, గంగమ్మ జాతర లాంటి సాంస్కృతిక రూపాలు పూర్తిగా అంతరించిపోలేదు.

ఇది గతితార్కిక నిరంతరత. పాత వ్యవస్థలోని అంశాలు పూర్తిగా చనిపోవు. కొత్త భౌతిక పరిస్థితులకు అనుగుణంగా అవి కొత్త రూపాలను సంతరించుకుంటాయి. నేటి జాతరల్లోకి ఆధునిక వాణిజ్యీకరణ, కొత్త రకమైన రాజకీయ ఆధిపత్యం ప్రవేశించినప్పటికీ, దాని మూలంలో ఉన్న ప్రజల సామూహిక చైతన్యం, సామూహిక రక్షణా కోరిక ఇప్పటికీ సజీవంగానే ఉన్నాయి.

సమగ్రంగా నిర్ధారించాలంటే, ఈ పుస్తకం కేవలం దేవతా భక్తికి పరిమితమైనది కాదు. ఇది ఒక సామాన్య జానపద వినోద వస్తువు అంతకంటే కాదు. ఇది శతాబ్దాలుగా వర్గ, కుల నిచ్చెనమెట్లలో అణగారిన శ్రామిక వర్గాల చారిత్రక జీవన అనుభవాలకు, వారి భౌతిక శ్రమకు, వారి అపారమైన పర్యావరణ-ఆరోగ్య పరిజ్ఞానానికి ఒక నిలువెత్తు సాక్ష్యం.

ఈ జాతర అనేది భయం-భక్తి, ప్రకృతి- మానవ సంస్కృతి, మాతృస్వామ్యం- పితృస్వామ్యం, పవిత్రత- అసభ్యత వంటి పరస్పర విరుద్ధ శక్తుల మధ్య నిరంతరం సాగే సంఘర్షణ – సమన్వయాలకు ఒక వేదిక. దైనందిన జీవితంలో నిస్సహాయులుగా మిగిలిపోయిన శ్రామికులు, తమ ఆత్మగౌరవాన్ని, తమ ఉమ్మడి అస్తిత్వాన్ని ప్రకటించుకునే ఒక సామూహిక చారిత్రక ప్రక్రియే ఈ గంగమ్మ జాతర. ఆ విధంగా, ఈ పుస్తకం కేవలం ఒక మతపరమైన అధ్యయనం మాత్రమే కాదు. ఇది తెలుగు ప్రజల చారిత్రక, సామాజిక, వర్గ, కుల నిర్మాణాలను లోతుగా విశ్లేషించడానికి ఒక శక్తివంతమైన సాధనంగా మన ముందు నిలుస్తుంది.