2026 జనవరి 20న కేంద్ర హోం వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ జారీ చేసిన ఒక లేఖ ప్రకారం, 2026 జనవరి 17న సమర్పించిన నోట్‌పై కేంద్ర హోం మంత్రి అమిత్ షా ఆమోదం తెలిపారు. దీని ద్వారా నేషనల్ ఇన్వెస్టిగేషన్ ఏజెన్సీ(ఎన్ఐఏ)కి ప్రభుత్వ ‘మేక్ ఇన్ ఇండియా’ కొనుగోలు నిబంధనలను పక్కనపెట్టి, ఇజ్రాయెల్‌కు చెందిన సెలెబ్రైట్ సంస్థ విక్రయిస్తున్న అత్యంత శక్తిమంతమైన ఫోన్ క్రాకింగ్ టూల్‌ను కొనుగోలు చేసేందుకు అనుమతి లభించింది. సెర్బియా, జోర్డాన్, కెన్యా, రష్యాల్లో జర్నలిస్టులు, కార్యకర్తలపై ఈ సంస్థకు చెందిన టూల్స్‌ను ఉపయోగించినట్లు ఫోరెన్సిక్ పరిశోధకులు గుర్తించారు.

ఈ మినహాయింపుకు అనుమతి ఇచ్చిన అధికారిగా హోం మంత్రిని తన బిడ్ పత్రంలో ఎన్ఐఏ పేర్కొంది. అయితే, ఆమోదానికి సంబంధించిన అసలు నోట్‌ను మేము చూడలేదు. సమాచార హక్కు చట్టం(ఆర్‌టీఐ) కింద దాని కోసం దరఖాస్తు చేశాం. ఈ కాంట్రాక్టును రూ.4,97,99,515కు కేటాయించారు. 2026లో ఇప్పటివరకు భారత ప్రభుత్వ విభాగాలు సెలెబ్రైట్ ఉత్పత్తులను పేర్కొంటూ ప్రచురించిన 15 కొనుగోలు వివరాల్లో ఇది ఒకటి. ఈ కొనుగోళ్లు మొత్తం 11 టెండర్ల ద్వారా జరిగాయి.

కొనుగోలుదారుల్లో ఎన్ఐఏ, సీరియస్ ఫ్రాడ్ ఇన్వెస్టిగేషన్ ఆఫీస్(ఎస్‌ఎఫ్‌ఐఓ), డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ మిలిటరీ అఫైర్స్‌తో పాటు కేరళ, కర్ణాటక, హిమాచల్ ప్రదేశ్ పోలీసు, ఫోరెన్సిక్ విభాగాలు ఉన్నాయి.

ఢిల్లీ పోలీసుల వద్ద కనీసం 2020 నుంచి సెలెబ్రైట్ టూల్స్ ఉన్నాయి. 2025 మార్చిలో అదే మినహాయింపు విధానం ద్వారా తమ క్రైమ్ బ్రాంచ్ కోసం మరో మూడు టూల్స్ కొనుగోలుకు హోం మంత్రిత్వ శాఖ అనుమతి ఇచ్చింది.

2026 అక్టోబర్ 10న ఢిల్లీ పోలీసులు యూట్యూబర్ ధ్రువ్ రాఠీని కాక్‌రొచ్ జంతా పార్టీ నిర్వహించిన నిరసనకు ముందు అదుపులోకి తీసుకున్నారు. దాదాపు ఒక రోజంతా ఆయనను తమ వద్ద ఉంచుకుని, ఆయన ఫోన్‌తో పాటు ఆయన తల్లిదండ్రుల ఫోన్లను కూడా స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఆ తర్వాత హాస్యనటుడు కునాల్ కామ్రా నిర్వహించిన పాడ్‌కాస్ట్‌లో రాఠీ మాట్లాడుతూ, తన ఐఫోన్‌లోని సమాచారాన్ని కాపీ చేసేందుకు పోలీసులు సెలెబ్రైట్ టూల్‌ను ఉపయోగించేందుకు ప్రయత్నించి ఉండవచ్చని, అయితే తన ఫోన్‌లో అప్పటికి ఆ టూల్‌కు అందుబాటులో లేని కొత్త ఐఓఎస్ వెర్షన్ ఉండటంతో ఆ ప్రయత్నం విఫలమై ఉండవచ్చని తాను భావిస్తున్నట్లు చెప్పారు. ఆయన చెప్పిన విషయాలను స్వతంత్రంగా ధ్రువీకరించలేదు.

ఢిల్లీ పోలీసులు కూడా దీనిపై బహిరంగంగా స్పందించలేదు. అయితే, ఆయన లేవనెత్తిన సమస్య ఆయన ఆరోపణకు మాత్రమే పరిమితమైనది కాదు.

ఆ మూడు రోజుల్లో నిరసనకారులు, కంటెంట్ క్రియేటర్లు, జర్నలిస్టులకు చెందిన అనేక ఫోన్లను పోలీసులు స్వాధీనం చేసుకున్నారు. కానీ, స్వాధీనం చేసుకున్న ఫోన్‌ను ఎప్పుడు అన్‌లాక్ చేయవచ్చు, అందులోని ఏ సమాచారాన్ని కాపీ చేయవచ్చు, ఆ కాపీని ఎంతకాలం భద్రపరచవచ్చు, దాన్ని ఎవరు పరిశీలించవచ్చు అనే అంశాలపై భారతదేశంలో ఎలాంటి చట్టం, నిబంధన లేదా ప్రచురిత విధానం లేదు. దీనికి దగ్గరగా ఉన్న ఏకైక చట్టబద్ధమైన అధికారం సమాచార సాంకేతిక చట్టంలోని సెక్షన్ 69 కింద ఉన్న డీక్రిప్షన్ అధికారం.

అయితే, 2019లో ఇంటర్నెట్ ఫ్రీడమ్ ఫౌండేషన్(ఐఎఫ్‌ఎఫ్‌) సుప్రీంకోర్టులో దాఖలు చేసిన పిటిషన్‌లో ఈ అధికారాన్ని సవాలు చేసింది. ఆ పిటిషన్ ఇంకా పెండింగ్‌లో ఉంది. భారత పోలీసు వ్యవస్థలోకి ఈ సాఫ్ట్‌వేర్ ఎలా ప్రవేశిస్తోందనే అంశంపై ఐఎఫ్‌ఎఫ్‌ గత కొన్ని నెలలుగా పరిశోధన చేస్తోంది. ఈ వ్యాసంలో కొనుగోలు రికార్డులు ఏం చెబుతున్నాయి, చట్టం ఏం కల్పించడం లేదు, ఢిల్లీ పోలీసులను, హోం మంత్రిత్వ శాఖను మేము ఏ ప్రశ్నలకు సమాధానాలు కోరుతున్నామనే విషయాలను వివరిస్తున్నాం.

నేపథ్యం:
2026 అక్టోబర్ 10, శనివారం తెల్లవారుజామున సాధారణ దుస్తుల్లో ఉన్న కొందరు వ్యక్తులు గురుగ్రామ్‌లోని సెక్టార్ 56లో ఉన్న ఒక ఇంటికి వెళ్లారు. ఆ ఇంట్లో ధ్రువ్ రాఠీ తన తల్లిదండ్రులతో కలిసి ఉంటున్నారు. ఆ రోజు ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ రాజీనామా చేయాలని డిమాండ్ చేస్తూ కాక్‌రొచ్ జంతా పార్టీ జంతర్ మంతర్ వద్ద నిరసనకు పిలుపునిచ్చింది. ఢిల్లీ పోలీసులు ఆ నిరసనకు అనుమతి నిరాకరించారు.

మధ్య ఢిల్లీలో మొబైల్ ఇంటర్నెట్ సేవలను నిలిపివేశారు. రైలు సేవలను ఆపేశారు. బారికేడ్లు ఏర్పాటు చేశారు.

పోలీసులను ఉటంకిస్తూ పీటీఐ ప్రచురించిన కథనం ప్రకారం, క్రైమ్ బ్రాంచ్‌కు చెందిన మూడు బృందాలు రాఠీని అదుపులోకి తీసుకున్నాయి. క్రైమ్ బ్రాంచ్ కార్యాలయంలో ఆయనను ప్రశ్నించిన అనంతరం ఢిల్లీకి తీసుకెళ్లాయి. ఆ రోజు మధ్య ఢిల్లీలో నిరసన ప్రదేశం వద్ద సుమారు 200 మందిని అదుపులోకి తీసుకున్నట్లు పోలీసు వర్గాలను ఉటంకిస్తూ రాయిటర్స్ తెలిపింది. మరుసటి రోజు తెల్లవారుజామున విడుదలైన రాఠీ, తాను అదుపులో ఉన్న సమయంలో ఎక్కువసేపు ఫోన్‌కు, న్యాయవాదికి దూరంగా ఉంచారని చెప్పారు.

నిరసనను కవర్ చేయడానికి వెళ్లిన జర్నలిస్టులపైనా పోలీసులు దాదాపు ఇదే విధంగా వ్యవహరించారు. న్యూస్‌లాండ్రీ, స్క్రోల్.ఇన్, నవభారత్ టైమ్స్, ది క్వింట్‌కు చెందిన విలేకరులను పోలీసులు అదుపులోకి తీసుకున్నట్లు డిజిపబ్ న్యూస్ ఇండియా ఫౌండేషన్ నమోదు చేసింది. వారిలో పలువురు తమ ప్రెస్ కార్డులు చూపించిన తర్వాత కూడా అదుపులోకి తీసుకున్నారు. తమ విలేకరులు ఉపయోగిస్తున్న అధికారిక ఫోన్లను పోలీసులు స్వాధీనం చేసుకున్నారని న్యూస్‌లాండ్రీ తెలిపింది. అక్టోబర్ 12న ఆ ఫోన్లను తిరిగి ఇవ్వాలని, వాటి స్వాధీనం వివరాలను బహిరంగపరచాలని మేము ఢిల్లీ పోలీసులను కోరాం. దాదాపు నెల గడిచినా ఆ రెండూ జరగలేదు. తమ ఫోన్లను పోలీసులు స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు, వాటిని పోలీసు కస్టడీలో ఉంచిన సమయంలో వాటితో ఏం చేశారనే విషయాన్ని ఇప్పటివరకు ఎవరికీ తెలియజేయలేదు.

రాఠీ చేసిన వ్యాఖ్యలతో అప్పటివరకు సాధారణ అనుమానంగా ఉన్న అంశం ఒక నిర్దిష్ట ఆరోపణగా మారింది. హాస్యనటుడు కునాల్ కామ్రా నిర్వహించిన పాడ్‌కాస్ట్‌లో, యూట్యూబర్ శ్యామ్ మీరా సింగ్ కూడా పాల్గొన్న సంభాషణలో, తన ఫోన్‌తో పాటు తన తల్లిదండ్రుల ఫోన్లను కూడా పోలీసులు తీసుకెళ్లారని రాఠీ చెప్పారు. తన ఫోన్ తిరిగి వచ్చిన తర్వాత సాంకేతిక నిపుణులతో ఒక రోజంతా దాన్ని పరిశీలింపజేశానని, అందులో స్పైవేర్ లేదా ఇతర ఇన్‌ఫెక్షన్ ఏదీ కనిపించలేదని తెలిపారు. పోలీసులు తన ఫోన్‌ను క్లోన్ చేయడానికి సెలెబ్రైట్ టూల్‌తో ప్రయత్నించి ఉంటారని తాను భావిస్తున్నట్లు చెప్పారు.

పోలీసుల కస్టడీలో ఉన్న సమయంలో తన ఫోన్ బ్యాటరీ చరిత్రను పరిశీలిస్తే, కొన్ని గంటలపాటు ఛార్జింగ్‌లో ఉన్నట్లు కనిపించిందని, దాన్ని కంప్యూటర్‌కు అనుసంధానించి ఉండవచ్చని తాను భావించినట్లు తెలిపారు. అప్పటికి సెలెబ్రైట్ సాఫ్ట్‌వేర్ ప్రాసెస్ చేయలేని కొత్త ఐఓఎస్ వెర్షన్ తన ఫోన్‌లో ఉందని కూడా చెప్పారు. నవంబర్ 4న ఆయన వ్యాఖ్యలపై కథనం ప్రచురించిన పత్రిక, బ్యాటరీ లాగ్ ఒక్కటే ఫోన్ నుంచి డేటాను వెలికితీశారని నిరూపించలేదని పేర్కొంది. ఆయన చెప్పిన విషయాలను ధ్రువీకరించే లేదా తోసిపుచ్చే స్థితిలో మేము లేము. ఈ వ్యాసంలోని అంశాలు కూడా ఆయన ఆరోపణపై ఆధారపడలేదు.

అయితే, ప్రభుత్వ కొనుగోలు రికార్డుల ద్వారా మనం చూపగలిగేది ఏమిటంటే, ఆయన పేర్కొన్న టూల్‌ను భారత ప్రభుత్వ విభాగాలు కొనుగోలు చేస్తున్నాయి. దాని వినియోగాన్ని నియంత్రించే చట్టం లేకుండానే ఈ కొనుగోళ్లు జరుగుతున్నాయి. ఢిల్లీ పోలీసుల వద్ద కూడా ఆ టూల్ కొన్నేళ్లుగా ఉంది.

ఢిల్లీ పోలీసుల వద్ద ఈ టూల్స్ ఉన్న విషయం కొంతకాలంగా తెలిసినదే. 2020 డిసెంబర్‌లో ఢిల్లీ పోలీసుల వద్ద సెలెబ్రైట్‌కు చెందిన యూఎఫ్‌ఈడీ, ఫిజికల్ అనలైజర్‌తో పాటు ఎంఎస్ఏబీకు చెందిన ఎక్స్ఆర్వై, ఆక్సిజన్ ఫోరెన్సిక్ డిటెక్టివ్, మొబైలిడిట్ టూల్స్ కూడా ఉన్నాయని మీడియానామా వెల్లడించింది. ఇవి ద్వారకలోని నేషనల్ సైబర్ ఫోరెన్సిక్ ల్యాబొరేటరీలో ఉన్నాయని తెలిపింది. డేటాను వెలికితీయగల అన్ని ఫోరెన్సిక్ టూల్స్ అందుబాటులో ఉన్నాయని ఒక డిప్యూటీ కమిషనర్ ఆఫ్ పోలీస్ ఆ సంస్థకు తెలిపారు.

2025 జూలైలో, మేక్ ఇన్ ఇండియా నిబంధన నుంచి విదేశీ ఫోరెన్సిక్ టూల్స్ జాబితాకు మినహాయింపు ఇవ్వాలన్న ఢిల్లీ పోలీసుల అభ్యర్థనకు హోం మంత్రిత్వ శాఖ ఆమోదం తెలిపినట్లు ఆస్తా సవ్యసాచి ది వైర్‌లో కథనం రాశారు. ఆ తర్వాత ఐఎఫ్‌ఎఫ్‌ ఆ ఉత్తర్వును సంపాదించింది. క్రైమ్ బ్రాంచ్ తన సైబర్ ల్యాబ్ టెండర్‌కు ఆ ఉత్తర్వును జతచేసింది.

2025 మార్చి 20న జారీ అయిన ఈ ఉత్తర్వుపై ఒక అండర్ సెక్రటరీ సంతకం చేశారు. ఇందులో మొత్తం 19 ఉత్పత్తులకు అనుమతి ఇచ్చారు. వాటిలో సెలెబ్రైట్‌కు చెందిన మూడు ఉత్పత్తులు ఉన్నాయి: యుఫెడ్ 4పీసీ, డిజిటల్ కలెక్టర్, మ్యాక్‌బుక్ ప్రోతో కూడిన ఇన్‌స్పెక్టర్.

గత కొన్ని నెలలుగా ఐఎఫ్‌ఎఫ్‌ ఈ సాఫ్ట్‌వేర్ కొనుగోళ్లపై విస్తృత పరిశోధనలో భాగంగా ఒక్కో టెండర్‌ను పరిశీలిస్తూ వస్తోంది. భారతదేశంలో ఫోన్ నుంచి సమాచారాన్ని వెలికితీసే సాఫ్ట్‌వేర్‌ను ఎలా కొనుగోలు చేస్తున్నారు, ఎలా ఉపయోగిస్తున్నారు అనే అంశాలపై ఈ పరిశోధన సాగుతోంది. మా ట్రాకర్‌లో 2025 జూలై నుంచి ప్రచురించిన సుమారు వంద నిఘా సంబంధిత టెండర్లు ఉన్నాయి. వాటిలో ముఖ గుర్తింపు నెట్‌వర్క్‌లు, నంబర్ ప్లేట్ రీడర్లు, మొబైల్ ఫోరెన్సిక్ వ్యాన్లు వంటి వ్యవస్థలు కూడా ఉన్నాయి. కింద చర్చించిన సెలెబ్రైట్ కొనుగోలు రికార్డులను ప్రభుత్వ ఈ-మార్కెట్‌ప్లేస్(GeM), రాష్ట్రాల కొనుగోలు పోర్టళ్లలోని వివరాలతో సరిపోల్చి పరిశీలించాం. ఈ పరిశోధనలోని కొంత భాగం ఇప్పటికే బహిరంగమైంది. ఢిల్లీ పోలీసులు సిగ్నల్ జామర్లను ఉపయోగిస్తున్న తీరు, నగరంలోని కొత్త నిరసన ప్రదేశంగా రామలీలా మైదాన్‌ను గుర్తించడానికి ముందే అక్కడ ముఖ గుర్తింపు కెమెరాల కోసం జారీ చేసిన టెండర్‌పై కూడా మేము కథనాలు ప్రచురించాం.

విశ్లేషణ:

హోం మంత్రి ఆమోదం

ఈ రికార్డుల్లో అత్యంత కీలకమైన పత్రం ఒక పేజీ లేఖ. 2026 జనవరి 20న, జైసల్మేర్ హౌస్‌లోని కేంద్ర హోం వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ పోలీసు ఆధునికీకరణ విభాగం ఈ లేఖను జారీ చేసింది.

ఫైల్ నంబర్ 80016/2026/ADMIN NIA-HQతో జారీ అయిన ఈ లేఖపై అసిస్టెంట్ కమిషనర్(ప్రొక్యూర్‌మెంట్) వినోద్ కుమార్ దూబే సంతకం చేశారు. ఎన్ఐఏ డైరెక్టర్ జనరల్‌కు ఈ లేఖను పంపించారు. 2025 ఆగస్టు 20న ఎన్‌ఐఏ సమర్పించిన నోట్‌ను ఇందులో ప్రస్తావించారు. “పబ్లిక్ ప్రొక్యూర్‌మెంట్ (ప్రిఫరెన్స్ టు మేక్-ఇన్-ఇండియా) ఆర్డర్ 2017, దాని తదుపరి సవరణ ఉత్తర్వు 19.07.2024 నుంచి ఒకసారి మాత్రమే మినహాయింపు ఇవ్వడానికి గౌరవనీయ హోం మంత్రి ఆమోదం తెలిపారు” అని లేఖలో పేర్కొన్నారు. మూడేళ్ల లైసెన్స్‌తో ఒక సెలెబ్రైట్ ప్రీమియం టూల్‌ను రూ.4,98,15,000 ఖర్చుతో కొనుగోలు చేసేందుకు ఈ అనుమతి ఇచ్చారు. మంత్రిత్వ శాఖకు చెందిన ఇంటిగ్రేటెడ్ ఫైనాన్స్ డివిజన్ 2026 జనవరి 13న అంగీకారం తెలిపిందని, జనవరి 17న సమర్పించిన నోట్‌పై హోం మంత్రి ఆమోదం తెలిపారని లేఖ చివరి పేరాలో నమోదు చేశారు. పదిహేడు రోజుల తర్వాత ఎన్ఐఏ, జీఈఎంలో GEM/2026/B/7172473 నంబరుతో బిడ్‌ను ప్రచురించింది. మేక్ ఇన్ ఇండియా ప్రాధాన్యత నుంచి మినహాయింపు ఇచ్చిన సమర్థ అధికారి వివరాలను ప్రతి GeM బిడ్‌లో పేర్కొనాల్సి ఉంటుంది. ఆ వివరాల్లో “శ్రీ అమిత్ షా, గౌరవనీయ భారత హోం మంత్రి, హోం వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ” అని ఎన్ఐఏ నమోదు చేసింది.

2026 జనవరి 17న హోం మంత్రి సమర్పించిన నోట్‌ను మేము చూడలేదు. ప్రభుత్వానికి చెందిన రెండు రికార్డులు మాత్రమే మా వద్ద ఉన్నాయి. ఒకటి, హోం మంత్రి ఆమోదాన్ని తెలియజేస్తూ మంత్రిత్వ శాఖ జారీ చేసిన లేఖ. రెండోది, మేక్ ఇన్ ఇండియా ప్రాధాన్యత నుంచి మినహాయింపు ఇచ్చిన అధికారిగా హోం మంత్రిని పేర్కొన్న ఎన్ఐఏ బిడ్. ఈ వ్యాసంలో హోం మంత్రి పాత్రకు సంబంధించి చెప్పిన ప్రతి విషయం ఈ రెండు పత్రాల ఆధారంగానే ఉంది. అసలు నోట్ కోసం సమాచార హక్కు చట్టం కింద దరఖాస్తు చేశాం.

మేక్ ఇన్ ఇండియా ఉత్తర్వు ఉద్దేశం ఏమిటంటే, ప్రభుత్వ కొనుగోలుదారు ప్రజాధనాన్ని విదేశాల్లో ఖర్చు చేసే ముందు, భారతీయ సరఫరాదారు అదే అవసరాన్ని తీర్చగలడా లేదా అనే విషయాన్ని పరిశీలించాలి. కానీ, ఈ ఫైల్‌లో ఆ ప్రశ్నకు ఒకే సమాధానం వచ్చేలా వ్యవహరించినట్లు కనిపిస్తోంది. ఈ ఉత్తర్వు నుంచి మినహాయింపు కోరుతూ ఎన్ఐఏ బిడ్‌లో నమోదు చేసిన కారణం ఒక్క వాక్యమే: “అదే పేరు, స్పెసిఫికేషన్లతో సాఫ్ట్‌వేర్‌ను మరే ఇతర కంపెనీ తయారు చేయడం లేదు”. జనరల్ ఫైనాన్షియల్ రూల్స్‌లోని రూల్ 166 ప్రకారం జారీ చేసిన దాని ప్రొప్రైటరీ ఆర్టికల్ సర్టిఫికెట్‌లో, ఇజ్రాయెల్‌లోని పెటా టిక్వాకు చెందిన M/s Cellebrite DI Ltd. సంస్థనే ఏకైక డెవలపర్, యజమానిగా పేర్కొన్నారు. “ఇతర ఏ తయారీ లేదా మోడల్ ఆమోదయోగ్యం కాదు” అని కూడా అందులో పేర్కొన్నారు. ప్రతి బ్రాండెడ్ ఉత్పత్తి విషయంలో ఇది నిజమే. కానీ, మేక్ ఇన్ ఇండియా ఉత్తర్వు అడిగే అసలు ప్రశ్నకు ఇది సమాధానం కాదు. అదే పని చేయగల భారతీయ ఉత్పత్తి ఏదైనా ఉందా లేదా అన్నదే ఆ ఉత్తర్వు అడిగే ప్రశ్న. మేము పరిశీలించిన రికార్డుల్లో, అలాంటి ఉత్పత్తి ఏదైనా ఉందా అని ఎవరైనా పరీక్షించినట్లు ఆధారాలు లేవు. సాంకేతిక స్వావలంబనను తన ప్రధాన విధానాల్లో ఒకటిగా ప్రకటించుకున్న ప్రభుత్వం, హోం మంత్రి స్థాయిలో తన మంత్రిత్వ శాఖ లేఖ ప్రకారం, ఒక విదేశీ ఫోన్ అన్‌లాకింగ్ టూల్‌ను దాని బ్రాండ్ పేరు ఆధారంగా కొనుగోలు చేయాలని నిర్ణయించింది.

ఒక సంవత్సరం ముందు, ఢిల్లీ పోలీసు క్రైమ్ బ్రాంచ్ 19 ఫోరెన్సిక్ ఉత్పత్తులకు ఇదే విధమైన మినహాయింపు కోరినప్పుడు, 2025 మార్చి 20న హోం మంత్రిత్వ శాఖ జారీ చేసిన లేఖలో “సమర్థ అధికారి” ఆమోదం తెలిపినట్లు పేర్కొన్నారు. అయితే, ఆ అధికారి ఎవరనే విషయాన్ని వెల్లడించలేదు. దీనికి భిన్నంగా, ఎన్ఐఏ ఒక లైసెన్స్ కొనుగోలుకు సంబంధించిన రికార్డులో స్వయంగా హోం మంత్రి ఆమోదం తెలిపినట్లు నమోదు చేశారు. ఆయన ఆమోదం, ఆయన సొంత మంత్రిత్వ శాఖలోని ఆర్థిక విభాగం అంగీకారం తెలిపిన నాలుగు రోజుల తర్వాత వచ్చింది.

ఈ రికార్డుల్లో అంతర్గత వైరుధ్యాలు కూడా ఉన్నాయి. మేక్ ఇన్ ఇండియా మినహాయింపుకు సమర్థ అధికారి ఆమోదం తెలిపిన తేదీగా బిడ్‌లో 2025 ఆగస్టు 13ను పేర్కొన్నారు. అదే తేదీ ప్రొప్రైటరీ ఆర్టికల్ సర్టిఫికెట్‌లో ఉంది. కానీ, అది హోం మంత్రి నోట్‌పై ఆమోదం తెలిపిన తేదీకి ఐదు నెలల ముందు. ఆర్థిక విభాగం అంగీకారం, డైరెక్టర్ జనరల్ ఆమోదం నమోదు చేయాల్సిన పంక్తులను సర్టిఫికెట్‌లో ఖాళీగా వదిలేశారు. బిడ్‌లో పేర్కొన్న మోడల్ ఒక సంవత్సరం సబ్‌స్క్రిప్షన్‌తో కూడిన లైసెన్స్. కానీ, మంత్రిత్వ శాఖ లేఖ, సాంకేతిక స్పెసిఫికేషన్‌లో మూడేళ్ల లైసెన్స్ గురించి ఉంది. బిడ్‌లో తయారీదారుని కేవలం ఒక సంవత్సరం అప్‌డేట్లు, సపోర్ట్ మాత్రమే కోరారు. బిడ్‌లో పేర్కొన్న ఫీచర్లలో “iOS Passcode Bypass”, “Password Recovery features to decrypt the devices” ఉన్నాయి. ఈ టెండర్‌లో ఐదుగురు బిడ్డర్లు పాల్గొన్నారు. GeMలో ఇప్పుడు ఈ కాంట్రాక్టును Nextechno Gen Private Limitedకు రూ.4,97,99,515కు కేటాయించినట్లు చూపిస్తోంది. ఇది అంచనా వ్యయం కంటే రూ.15,485 తక్కువ.

పదకొండు టెండర్లలో పదిహేను కొనుగోలు వివరాలు

ఎన్ఐఏ కొనుగోలుకు అత్యున్నత స్థాయి ఆమోదం లభించినప్పటికీ, ఇది విస్తృతంగా కొనసాగుతున్న కొనుగోళ్లలో ఒక భాగం మాత్రమే. మా ట్రాకర్‌లో ఉన్న ప్రతి సెలెబ్రైట్ కొనుగోలు వివరాన్ని 2026 నవంబర్ 6 నాటికి GeM, రాష్ట్రాల కొనుగోలు పోర్టళ్లలో అందుబాటులో ఉన్న రికార్డులతో సరిపోల్చి పరిశీలించాం. 2026లో ప్రచురించిన సెలెబ్రైట్ ఉత్పత్తులను పేర్కొన్న 15 వేర్వేరు కొనుగోలు వివరాలను గుర్తించాం. ఇవి మొత్తం 11 టెండర్లలో ఉన్నాయి. వాటిలో మూడు టెండర్లకు ఇప్పటికే కాంట్రాక్టులు కేటాయించారు. పోర్టల్‌లో విలువ వెల్లడించిన చోట దాన్ని పేర్కొన్నాం. అనేక రాష్ట్రాల బిడ్లలో ఎర్నెస్ట్ మనీ డిపాజిట్(ఈఎండీ)మాత్రమే వెల్లడించారు.

కార్పొరేట్ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని నియంత్రణ సంస్థ అయిన సీరియస్ ఫ్రాడ్ ఇన్వెస్టిగేషన్ ఆఫీస్, ఇప్పుడు దేశంలోని ఉగ్రవాద వ్యతిరేక దర్యాప్తు సంస్థ అయిన ఎన్ఐఏ ఉపయోగిస్తున్న బ్రాండ్‌కు చెందిన ఫోరెన్సిక్ సాఫ్ట్‌వేర్‌ను కలిగి ఉంది. 2026 మార్చి 25న కుదిరిన కాంట్రాక్టులో ఈ ఉత్పత్తి తయారీ దేశంగా ఇజ్రాయెల్‌ను పేర్కొన్నారు. డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ మిలిటరీ అఫైర్స్ 40 చొప్పున ఫోన్ అన్‌లాక్‌లను కొనుగోలు చేస్తోంది. కేరళ కొనుగోలును ఫెసిలిటీ మేనేజ్‌మెంట్ సేవగా పేర్కొన్నారు. దీని ప్రకారం, అక్కడ ఫోన్‌ల నుంచి సమాచారాన్ని వెలికితీసే పని పోలీసు అధికారులు కాకుండా ప్రైవేటు కాంట్రాక్టు సంస్థ సిబ్బంది నిర్వహించే అవకాశం ఉంది. కర్ణాటక తన రాష్ట్ర ఫోరెన్సిక్ ల్యాబొరేటరీలో పాత సెలెబ్రైట్ పరికరాల నిర్వహణను పునరుద్ధరిస్తూనే, కొత్త వెర్షన్ల కోసం టెండర్ కూడా జారీ చేస్తోంది.

మా ట్రాకర్‌లో బ్రాండ్ పేరు బిడ్ దశలో వెల్లడించని మొబైల్ ఫోరెన్సిక్ ఎక్స్‌ట్రాక్షన్ సాఫ్ట్‌వేర్‌కు సంబంధించి మరో 25 టెండర్లు ఉన్నాయి. వాటిలో ఎక్కువ భాగం రాష్ట్ర హోం శాఖల నుంచి వచ్చినవే. అందువల్ల పైన పేర్కొన్న పదిహేను వివరాలు సెలెబ్రైట్ పేరును స్పష్టంగా పేర్కొన్న కొనుగోళ్లు మాత్రమే.

కొనుగోలుదారులు రాజకీయంగా భిన్నమైన ప్రభుత్వాలకు చెందినవారు. కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ నుంచి కేరళలోని లెఫ్ట్ డెమోక్రటిక్ ఫ్రంట్ ప్రభుత్వం వరకు ఈ కొనుగోళ్లు విస్తరించాయి. అయితే, విక్రేత మాత్రం ఒక్కరే.

ఇవన్నింటికంటే ముందు ఢిల్లీ పోలీసులకు సంబంధించిన రెండు పాత రికార్డులు ఉన్నాయి. మొదటిది, 2025 మార్చి 20న క్రైమ్ బ్రాంచ్ కోసం మూడు సెలెబ్రైట్ ఉత్పత్తులకు మినహాయింపు ఇస్తూ హోం మంత్రిత్వ శాఖ జారీ చేసిన ఉత్తర్వు. రెండోది, ఐదు రోజుల తర్వాత క్రైమ్ బ్రాంచ్ జారీ చేసిన సైబర్ ల్యాబ్ టెండర్. మొబైల్ ఫోన్ ఇమేజింగ్, ఎక్స్‌ట్రాక్షన్ సాఫ్ట్‌వేర్, ఫోన్లు, కంప్యూటర్లు, డ్రోన్లు, క్లౌడ్ సేవల కోసం ఒకే సమగ్ర టూల్ వంటి సాధారణ అంశాలను ఆ టెండర్‌లో కోరారు. 108 పేజీల రిక్వెస్ట్ ఫర్ ప్రపోజల్‌లో, స్వాధీనం చేసుకున్న ఫోన్ నుంచి ఆ ఫోన్‌లో లాగిన్ అయి ఉన్న క్లౌడ్ ఖాతాల వరకు సమాచారాన్ని చేరుకోగల టూల్స్‌ను నిర్దేశించారు. GeMలో ఆ టెండర్‌ను 3rd Eye Techno Solutions Private Limitedకు రూ.4,98,04,850కు కేటాయించినట్లు చూపిస్తోంది. అయితే, సరఫరా చేసిన బ్రాండ్ల వివరాలను కాంట్రాక్టు రికార్డులో పేర్కొనలేదు.

ప్రీమియం టూల్ ఏం చేయగలదు?

ఈ సాఫ్ట్‌వేర్ నుంచి భారత ప్రభుత్వం ఏం ఆశిస్తోందో స్పష్టంగా తెలియజేసే పత్రం తన బిడ్‌కు ఎన్ఐఏ జతచేసిన రెండు పేజీల సాంకేతిక స్పెసిఫికేషన్. ఇందులో అనేక ఆండ్రాయిడ్ ఫోన్ల పాస్‌కోడ్‌లను బ్రూట్ ఫోర్స్ పద్ధతిలో ఛేదించగలగాలని కోరారు. వీటిలో Qualcomm, MediaTek, Exynos చిప్‌లతో పనిచేసే Samsung ఫోన్లు, Kirin చిప్‌లతో పనిచేసే Huawei ఫోన్లు ఉన్నాయి.

ఐఫోన్ల విషయంలో A8 చిప్ నుంచి A13 చిప్ వరకు బ్రూట్ ఫోర్స్ పద్ధతిలో అన్‌లాక్ చేయగలగాలని పేర్కొన్నారు. ఇందులో iPhone 11, రెండో తరం SE మోడళ్లు ఉన్నాయి. అలాగే, ఫోన్‌ను ఆన్ చేసిన తర్వాత కనీసం ఒక్కసారైనా అన్‌లాక్ చేసి ఉంటే, A13 నుంచి A16 లేదా అంతకంటే తర్వాతి చిప్‌లతో పనిచేసే iPhone 11 నుంచి iPhone 14 వరకు పూర్తి ఫైల్ సిస్టమ్ ఎక్స్‌ట్రాక్షన్ చేయగలగాలని కోరారు.

Samsung Secure Folder, Huawei Private Space, Xiaomi Second Spaceలను గుర్తించి, వాటిలోని సమాచారాన్ని వెలికితీసి, డీక్రిప్ట్ చేయగలగాలి. వినియోగదారులు తమ అత్యంత వ్యక్తిగత సమాచారాన్ని భద్రపరచుకునేందుకు ఆయా కంపెనీలు అందించే ప్రత్యేక రక్షిత విభాగాలే ఇవి. అలాగే, ఒక్కో యాప్‌లోని సమాచారాన్ని విడిగా వెలికితీసే సదుపాయం కూడా ఉండాలి. అంటే, మెసేజింగ్ లేదా ఈమెయిల్ యాప్‌లో భద్రపరిచిన డేటాను ఆ యాప్ పేరుతోనే ఫోన్ నుంచి తీసుకోవచ్చు.

పూర్తి ఫైల్ సిస్టమ్ ఎక్స్‌ట్రాక్షన్ అంటే ఒక నిర్దిష్ట సందేశం కోసం వెతకడం కంటే చాలా విస్తృతమైన ప్రక్రియ. ఫోన్‌లో భద్రపరిచిన చాట్‌లు, ఫొటోలు, కాంటాక్టులు, కాల్ లాగ్‌లు, లొకేషన్ హిస్టరీ, ప్రతి యాప్‌లోని డేటా సహా మొత్తం సమాచారాన్ని కాపీ చేస్తుంది. ఫోన్‌ను తిరిగి ఇచ్చిన తర్వాత కూడా ఆ కాపీ మిగిలి ఉంటుంది. నిరసన సమయంలో ఒక వ్యక్తి నుంచి ఫోన్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు అది ఆన్‌లో ఉంటే, ఈ టూల్ ఉపయోగించేందుకు అవసరమైన ‘ఫస్ట్ అన్‌లాక్ తర్వాతి స్థితి’లోనే ఉంటుంది. ఒక వ్యక్తి ఇంట్లో ఉన్నప్పుడు అతని ఫోన్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నా ఇదే వర్తిస్తుంది.

ఈ ప్రక్రియను నియంత్రించే చట్టం లేదు

ఒక వ్యక్తి ఫోన్‌లోని సమాచారాన్ని ఫోరెన్సిక్ పద్ధతిలో వెలికితీసే ప్రక్రియను నియంత్రించే చట్టం, నిబంధన లేదా ప్రచురిత ప్రోటోకాల్ భారతదేశంలో లేదు. 2017 ఆగస్టులో వెలువడిన జస్టిస్ కెఎస్ పుట్టస్వామి వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా కేసులో గోప్యత ప్రాథమిక హక్కు అని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది. ఆ హక్కులో జోక్యం చేసుకోవాలంటే చట్టబద్ధమైన ఆధారం ఉండాలి, చట్టబద్ధమైన లక్ష్యం ఉండాలి, ఆ చర్య ఆ లక్ష్యానికి అనుగుణంగా పరిమితంగా ఉండాలి అని పేర్కొంది. ఫోన్‌లోని మొత్తం సమాచారాన్ని కాపీ చేయడం ఈ పరీక్షల్లో మొదటి దశలోనే విఫలమవుతుంది. ఎందుకంటే, ఆ చర్యకు అనుమతించే, దాని పరిమితులను నిర్దేశించే లేదా పర్యవేక్షణకు వీలు కల్పించే చట్టం లేదు.

దీనికి దగ్గరగా ఉన్న చట్టపరమైన నిబంధనలు కూడా ఈ లోటును భర్తీ చేయడం లేదు. భారతీయ నాగరిక్ సురక్షా సంహిత, 2023లోని సెక్షన్ 106 ప్రకారం నేరానికి సంబంధం ఉన్న ఆస్తిని పోలీసులు స్వాధీనం చేసుకోవచ్చు. సెక్షన్ 105 ప్రకారం సోదాలు, స్వాధీనం ప్రక్రియలను వీడియోలో నమోదు చేయాలి. అయితే, ఈ రెండు సెక్షన్లలోనూ ఒక పరికరాన్ని అన్‌లాక్ చేయడం లేదా అందులోని సమాచారాన్ని వెలికితీయడం గురించి ఏమీ లేదు.

భారతీయ సాక్ష్య అధినియం, 2023లోని సెక్షన్ 63 కోర్టులో ఎలక్ట్రానిక్ రికార్డులను సాక్ష్యంగా ఉపయోగించేందుకు అవసరమైన ధ్రువీకరణ ప్రక్రియను నిర్దేశిస్తుంది. కానీ, డేటా వెలికితీత చట్టబద్ధంగా జరిగిందని నిర్ధారించే నిబంధన కాదు. సమాచార సాంకేతిక చట్టం, 2000లోని సెక్షన్ 69 ప్రకారం కంప్యూటర్ వనరులో భద్రపరిచిన సమాచారాన్ని డీక్రిప్ట్ చేయాలంటే కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర హోం శాఖ కార్యదర్శి నుంచి లిఖితపూర్వక ఉత్తర్వు అవసరం. అక్టోబర్‌లో స్వాధీనం చేసుకున్న ఫోన్లకు సంబంధించి అలాంటి ఉత్తర్వు ఏదైనా జారీ అయిందని మాకు తెలియదు. డిజిటల్ పర్సనల్ డేటా ప్రొటెక్షన్ చట్టం, 2023లోని సెక్షన్ 17(1)(సీ) ప్రకారం నేరాల దర్యాప్తు కోసం చేపట్టే డేటా ప్రాసెసింగ్‌కు మినహాయింపు ఉంది. అందువల్ల ఈ చట్టం కూడా ఇక్కడ ఎలాంటి రక్షణ కల్పించడం లేదు.

సెక్షన్ 69 కింద ఉన్న వ్యవస్థ చట్టబద్ధత కూడా సుప్రీంకోర్టు పరిశీలనలో ఉంది. 2019 జనవరిలో ఐఎఫ్‌ఎఫ్‌ రిట్ పిటిషన్ (సివిల్) నంబర్ 44/2019 దాఖలు చేసింది. సమాచార సాంకేతిక చట్టంలోని సెక్షన్ 69, దాని కింద రూపొందించిన 2009 నాటి ఇంటర్‌సెప్షన్ రూల్స్, ఏ కంప్యూటర్ వనరులోని సమాచారాన్నైనా అడ్డగించడానికి, పర్యవేక్షించడానికి, డీక్రిప్ట్ చేయడానికి పది కేంద్ర సంస్థలకు అధికారం కల్పిస్తూ హోం మంత్రిత్వ శాఖ 2018 డిసెంబర్ 20న జారీ చేసిన నోటిఫికేషన్‌ను ఈ పిటిషన్‌లో సవాలు చేశారు. ఆ పది సంస్థల్లో ఎన్‌ఐఏ, ఢిల్లీ పోలీస్ కమిషనర్ కార్యాలయం కూడా ఉన్నాయి.

కంప్యూటర్‌లోని సమాచారాన్ని చదవడానికి, డీక్రిప్ట్ చేయడానికి అనుమతించే అధికారం పూర్తిగా కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ పరిధిలోనే ఉండటం, దాన్ని అదే వ్యవస్థ వినియోగించడం, అదే వ్యవస్థ సమీక్షించడం జరుగుతోందని పిటిషన్ వాదిస్తోంది.

న్యాయపరమైన లేదా స్వతంత్ర పర్యవేక్షణ లేకుండా ఇలాంటి అధికారం కొనసాగడం పుట్టస్వామి కేసులో సుప్రీంకోర్టు నిర్దేశించిన ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా ఉండదని పేర్కొంది. ఈ నిబంధన, రూల్స్ రాజ్యాంగ విరుద్ధమైనవిగా ప్రకటించాలని కోరింది.

2019 జనవరి 14న అప్పటి భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి నేతృత్వంలోని ధర్మాసనం నోటీసులు జారీ చేసి, ఇదే అంశంపై ఉన్న ఇతర పిటిషన్లతో ఈ పిటిషన్‌ను జత చేసింది. దాదాపు ఏడేళ్లు గడిచినా ఈ కేసు ఇంకా పెండింగ్‌లోనే ఉంది. అంటే, సెలెబ్రైట్ టెండర్లు అమలు చేయడానికి ఉద్దేశించిన డీక్రిప్షన్ అధికారం రాజ్యాంగబద్ధతపై సుప్రీంకోర్టు ఇంకా నిర్ణయం తీసుకోవాల్సి ఉంది.

పరికరాల స్వాధీనానికి సంబంధించిన చట్టపరమైన లోటు గురించి కూడా సుప్రీంకోర్టుకు నాలుగేళ్లుగా తెలుసు. ఫౌండేషన్ ఫర్ మీడియా ప్రొఫెషనల్స్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా కేసులో, W.P.(Crl.) No. 395 of 2022 ద్వారా పిటిషనర్లు డిజిటల్ పరికరాల తనిఖీ, స్వాధీనానికి సంబంధించి అమలు చేయాల్సిన మార్గదర్శకాలను కోరారు.

ఈ కేసులో ఐఎఫ్‌ఎఫ్‌ కూడా సహకరిస్తోంది. 2023 నవంబర్‌లో జస్టిస్ సంజయ్ కిషన్ కౌల్ బహిరంగ కోర్టులో మాట్లాడుతూ, జర్నలిస్టుల పరికరాలను స్వాధీనం చేసుకోవడం తీవ్రమైన విషయమని, మెరుగైన మార్గదర్శకాలు అవసరమని వ్యాఖ్యానించారు.

2023 డిసెంబర్‌లో అలాంటి మార్గదర్శకాలను రూపొందించేందుకు ఒక కమిటీని ఏర్పాటు చేస్తున్నట్లు కేంద్ర ప్రభుత్వం కోర్టుకు తెలిపింది. దాదాపు మూడేళ్లు గడిచినా ఆ మార్గదర్శకాలను కోర్టు ముందు ఉంచలేదు. ఇదే సమయంలో, అత్యంత సామర్థ్యం కలిగిన ఫోన్ అన్‌లాకింగ్ టూల్ కొనుగోలుకు తమ మంత్రి ఆమోదం తెలిపినట్లు అదే ప్రభుత్వానికి చెందిన హోం మంత్రిత్వ శాఖ రికార్డులు చెబుతున్నాయి.

ఫోన్ స్వాధీనం చేసుకున్న ప్రతి ఒక్కరికీ దీని అర్థం ఏమిటి?

అక్టోబర్‌లో అదుపులోకి తీసుకున్న వారిలో ఎక్కువమందిని నేరానికి పాల్పడ్డారనే కారణంతో అరెస్టు చేయలేదు. నిరసనలో పాల్గొనకుండా నిరోధించేందుకు ముందస్తు నిర్బంధంలో ఉంచారు. అలాంటి వ్యక్తి నుంచి స్వాధీనం చేసుకున్న ఫోన్ ఏదైనా దర్యాప్తులో సాక్ష్యం కాదు. ఆ ఫోన్ నుంచి సమాచారాన్ని వెలికితీసినట్లు నమోదు చేయడానికి లేదా దాన్ని సవాలు చేయడానికి కేసు ఫైల్ కూడా ఉండదు. అలాంటి ఫోన్‌ను డేటా ఎక్స్‌ట్రాక్షన్ టూల్‌కు అనుసంధానించి ఉంటే, దాని పూర్తి సమాచారం ఇప్పుడు పోలీసుల కంప్యూటర్‌లో ఉండవచ్చు. ఆ సమాచారాన్ని ఎందుకు కాపీ చేశారనే రికార్డు ఉండకపోవచ్చు. దాన్ని ఎంతకాలం భద్రపరచాలనే పరిమితి ఉండకపోవచ్చు. ఆ ఫోన్ యజమానికి అసలు ఏం జరిగిందో తెలుసుకునే మార్గం కూడా లేకపోవచ్చు.

దీని వల్ల ఫోన్ యజమానికి మాత్రమే నష్టం కలగదు. ఒక నిరసనకారుడి ఫోన్‌లో అతనికి తెలిసిన ప్రతి ఒక్కరి ఫోన్ నంబర్లు, చాట్‌లు, ఫొటోలు ఉంటాయి. వారిలో చాలామంది జంతర్ మంతర్ సమీపంలో కూడా ఉండకపోవచ్చు. ఒక విలేకరి ఫోన్‌లో ఇంకా ప్రచురించని వీడియోలు, తమ పేర్లు బయటపెట్టబోమనే హామీతో మాట్లాడిన వార్తా మూలాల గుర్తింపులు ఉంటాయి. పోలీసు ల్యాబొరేటరీలో ఆ హామీని ఉల్లంఘించే అవకాశం ఉంటే, భవిష్యత్తులో తక్కువమంది మాత్రమే మీడియాతో మాట్లాడేందుకు ముందుకొస్తారు. నిరసనలో పాల్గొనని రాఠీ తల్లిదండ్రుల ఫోన్లను కూడా పోలీసులు తీసుకున్నట్లు వార్తలు వచ్చాయి.

అందువల్ల ఈ అంశం రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 కింద ఉన్న గోప్యత హక్కుతో పాటు, ఆర్టికల్ 19 కింద ఉన్న భావప్రకటనా స్వేచ్ఛ, సమావేశమయ్యే హక్కులకు కూడా సంబంధించినది. నిరసనలో అదుపులోకి తీసుకున్న ఎవరి ఫోన్‌నైనా కాపీ చేయగలిగే స్థితిలో ప్రభుత్వం ఉంటే, అది నిరసనలో పాల్గొనడం, నిరసనను కవర్ చేయడం, అక్కడ కేవలం ఉండటం వంటి చర్యలకే అదనపు ప్రమాదాన్ని జతచేసినట్లవుతుంది. జర్నలిస్టులు, న్యాయవాదులు, ఎలాంటి నేరానికీ నిందితులుగా లేని వ్యక్తుల ఫోన్లకు సంబంధించిన సమాచారాన్ని ఎంతకాలం భద్రపరచాలి, ఎప్పుడు తొలగించాలి, ఆడిట్ లాగ్‌లు ఎలా ఉండాలి అనే అంశాలను మేము పరిశీలించిన ఏ టెండర్‌లోనూ, ఎన్ఐఏ అనుమతి ఫైల్‌లోనూ ప్రస్తావించలేదు.

ఇతర దేశాల్లో ఈ టూల్‌ను ఎలా ఉపయోగించారు?

భారత పోలీసు ల్యాబొరేటరీలో ఏం జరగవచ్చనే ఊహాగానాలపై మాత్రమే ఈ టూల్ వినియోగానికి నియంత్రణలు అవసరమనే వాదన ఆధారపడలేదు. ఇతర దేశాల పోలీసు ల్యాబొరేటరీల్లో ఏం జరిగిందనే విషయం ఫోరెన్సిక్ పరిశోధకులు పరిశీలించిన ఫోన్ల ఆధారంగా ఇప్పటికే విస్తృతంగా నమోదైంది.

2024 ఫిబ్రవరిలో సెర్బియా పరిశోధనాత్మక జర్నలిస్టు స్లావిషా మిలానోవ్‌ను ట్రాఫిక్ పోలీసులు ఆపి, ఒక పోలీస్ స్టేషన్‌కు తీసుకెళ్లారు. తన ఫోన్‌ను రిసెప్షన్ వద్ద ఉంచాలని కోరారు. ఆ సమయంలో ఫోన్‌ను అన్‌లాక్ చేసేందుకు సెలెబ్రైట్ ఉత్పత్తిని ఉపయోగించినట్లు ఆమ్నెస్టీ ఇంటర్నేషనల్‌కు చెందిన సెక్యూరిటీ ల్యాబ్ తర్వాత గుర్తించింది. ఆ తర్వాత ఫోన్‌లో దేశీయంగా తయారు చేసిన నోవిస్పై అనే స్పైవేర్‌ను ఇన్‌స్టాల్ చేశారు. “పరికరాన్ని అన్‌లాక్ చేసేందుకు సెలెబ్రైట్‌ను ఉపయోగించడంపైనే” ఈ చర్య ఆధారపడిందని ఆమ్నెస్టీ పేర్కొంది.

2024 డిసెంబర్ 16న ప్రచురించిన అదే నివేదికలో, ఆ ఏడాది నిరసనల అనంతరం అదుపులోకి తీసుకున్న నిరసన నిర్వాహకులు, కార్యకర్తల ఫోన్ల నుంచి సమాచారాన్ని వెలికితీసేందుకు సెర్బియా పోలీసులు సెలెబ్రైట్ టూల్స్‌ను ఉపయోగించినట్లు వెల్లడించింది. మరో ముగ్గురు కార్యకర్తలు, ఒక జర్నలిస్టు ఫోన్లలో కూడా స్పైవేర్‌ను ఇన్‌స్టాల్ చేశారు. పోలీసులు అనధికారికంగా విచారిస్తున్న సమయంలో వారి ఫోన్లు వారి చేతుల్లో లేని సమయంలో ఈ పని జరిగింది.

రెండు నెలల తర్వాత, 2024 డిసెంబర్ 25న బెల్‌గ్రేడ్‌కు చెందిన 23 ఏళ్ల విద్యార్థి కార్యకర్త సామ్సాంగ్ ఫోన్‌ను పోలీస్ స్టేషన్‌లో అన్‌లాక్ చేసిన ఘటనను ఆమ్నెస్టీ నమోదు చేసింది. అప్పటివరకు గుర్తించని మూడు ఆండ్రాయిడ్ లోపాల ఆధారంగా రూపొందించిన సెలెబ్రైట్ ఎక్స్‌ప్లాయిట్ చైన్‌ను ఉపయోగించి ఫోన్‌ను అన్‌లాక్ చేశారు. ఆ నివేదిక ప్రచురించే సమయానికి వాటిలో రెండు లోపాలను గూగుల్ ఇంకా సరిచేయలేదు.

సెర్బియా ఘటనపై కంపెనీ స్పందించినప్పటికీ, అది ఒక్కటే ఉదాహరణ కాదు. 2026 జనవరి 22న టొరంటో విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన సిటిజన్ ల్యాబ్, జోర్డాన్‌లో సెలెబ్రైట్ ఉత్పత్తులను ఉపయోగించి రాజకీయ కార్యకర్తలు, ఒక విద్యార్థి సంఘం నిర్వాహకుడు, ఒక మానవ హక్కుల కార్యకర్తపై నిఘా పెట్టిన ఏడు ఘటనలను వెల్లడించింది. ఈ ఘటనలు 2023 చివరి నుంచి 2025 మధ్యకాలం వరకు జరిగాయి. వాటిలో దాదాపు అన్నీ గాజాలోని పాలస్తీనియన్లకు మద్దతుగా అమ్మాన్‌లో దాదాపు ప్రతిరోజూ జరిగిన నిరసనల సందర్భంగా సోషల్ మీడియాలో చేసిన పోస్టులకు సంబంధించినవే. నిర్బంధం, విచారణ సమయంలో వారి పరికరాలను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఒత్తిడి తెచ్చి పాస్‌కోడ్‌లను తీసుకున్నారు.

2026 ఫిబ్రవరిలో, 2025 జూలైలో జరిగిన న్యాయవిరుద్ధ హత్యలకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన నిరసనల్లో అరెస్టయిన కెన్యా కార్యకర్త బోనిఫేస్ మ్వాంగి వ్యక్తిగత ఫోన్‌పై కూడా సెలెబ్రైట్ వినియోగించిన ఆనవాళ్లను అదే పరిశోధకులు గుర్తించారు. ఆయన ఫోన్‌ను అరెస్టు సమయంలో స్వాధీనం చేసుకున్నారు. రెండు నెలల తర్వాత తిరిగి ఇచ్చినప్పుడు పాస్‌వర్డ్ రక్షణ తొలగిపోయి ఉంది.

రష్యాలో సెలెబ్రైట్ 2021 మార్చిలో విక్రయాలు నిలిపివేస్తున్నట్లు ప్రకటించింది. అయినప్పటికీ, ఆ సంస్థ టూల్స్ ఉపయోగించిన ఘటనలను యాక్సెస్ నౌ (Access Now) నమోదు చేసింది. ప్రతిపక్ష రాజకీయ నాయకురాలు ల్యూబోవ్ సోబోల్‌పై ఈ టూల్స్ ఉపయోగించారు. ఓపెన్ రష్యా డైరెక్టర్ ఆండ్రీ పివోవరోవ్ ఐఫోన్‌ను 2021 జూన్‌లో ప్రభుత్వ కస్టడీలో ఉన్నప్పుడు సెలెబ్రైట్ యూఎఫ్‌ఈడీ ద్వారా తెరిచినట్లు సిటిజన్ ల్యాబ్ గుర్తించింది. కంపెనీ రష్యాకు విక్రయాలు నిలిపివేస్తున్నట్లు ప్రకటించిన మూడు నెలల తర్వాత ఈ ఘటన జరిగింది. ఉక్రెయిన్‌పై యుద్ధాన్ని వ్యతిరేకించిన విద్యార్థి దిమిత్రి ఇవానోవ్ ఫోన్‌ను కూడా రష్యా ఫెడరల్ సెక్యూరిటీ సర్వీస్(ఎఫ్‌ఎస్‌బీ) పరిశీలించింది.

హాంకాంగ్‌లో, 2019 నిరసనల తర్వాత జరిగిన అణచివేత చర్యల సమయంలో, ప్రజాస్వామ్య అనుకూల కార్యకర్త జాషువా వాంగ్ ఫోన్‌తో సహా సుమారు 4,000 ఫోన్లలో సెలెబ్రైట్ సాంకేతికతను ఉపయోగించినట్లు 2020లో పోలీసు కోర్టు పత్రాలు వెల్లడించాయి.

బోట్స్వానాలో, Mmegi విలేకరి ట్సావోనే బసిమానెబోథ్లే వార్తా మూలాన్ని గుర్తించేందుకు పోలీసులు ఆమె ఫోన్‌లోని సందేశాలు, కాల్ లాగ్‌లు, ఈమెయిల్స్, బ్రౌజింగ్ చరిత్రను పరిశీలించేందుకు 2019లో సెలెబ్రైట్‌ను ఉపయోగించినట్లు పోలీసు అఫిడవిట్ల ఆధారంగా కమిటీ టు ప్రొటెక్ట్ జర్నలిస్ట్స్ గుర్తించింది. అదే విధంగా ఆ పత్రిక సంపాదకుడు ఒరాటిలే డికొలోగాంగ్ ఫోన్‌ను కూడా పరిశీలించారు.

బంగ్లాదేశ్‌లో, అపహరణలు, చిత్రహింసలు, అదృశ్యాలకు పాల్పడిన చరిత్ర ఉన్న పారామిలిటరీ విభాగమైన రాపిడ్ యాక్షన్ బెటాలియన్‌కు సెలెబ్రైట్ యూఎఫ్‌ఈడీ కొనుగోలు, దాని వినియోగంపై శిక్షణ ఇచ్చిన విషయాలను 2021 మార్చిలో అల్ జజీరా, హారెట్జ్ వెల్లడించాయి.

ఈ ఘటనలన్నింటిలోనూ ఢిల్లీలో ఫోన్లు స్వాధీనం చేసుకున్న ప్రతి ఒక్కరికీ సంబంధించి కొన్ని ఉమ్మడి అంశాలు కనిపిస్తాయి. ఏ ఘటనలోనూ ఫోన్‌ను అన్‌లాక్ చేసినట్లు సంబంధిత వ్యక్తికి తెలియజేయలేదు. ఆ పరికరాన్ని తర్వాత స్వతంత్ర పరిశోధకులకు అందించినప్పుడే ఆ విషయం బయటపడింది. ప్రతి ఘటనలోనూ ప్రభుత్వ కస్టడీలో ఉన్న ఫోన్‌పైనే ఈ టూల్‌ను ఉపయోగించారు. అక్టోబర్‌లో ఢిల్లీ పోలీసులు వందలాది మందిని అదుపులోకి తీసుకున్నప్పుడు వారి ఫోన్లు కూడా ఇదే స్థితిలో ఉన్నాయి.

ఫోరెన్సిక్ రికార్డు ప్రాముఖ్యత పోలీస్ స్టేషన్‌కే పరిమితం కాదు. కోర్టులోనూ దానికి ప్రాధాన్యం ఉంది. 2021 ఏప్రిల్‌లో సిగ్నల్ మెసేజింగ్ యాప్ వ్యవస్థాపకుడు ఒక సాధారణంగా కనిపించే ఫోన్ ఫైల్‌లో కోడ్‌ను ఉంచడం ద్వారా సెలెబ్రైట్ యూఎఫ్‌ఈడీ, ఫిజికల్ అనలైజర్ సాఫ్ట్‌వేర్‌లను ప్రభావితం చేయవచ్చని చూపించారు. అలా చేస్తే ఆ సాఫ్ట్‌వేర్ తయారు చేసే నివేదికల్లో మార్పులు చేయవచ్చు. ఆ ఫోన్‌తో పాటు ఇతర ఫోన్లకు సంబంధించిన గత, భవిష్యత్తు నివేదికలను కూడా ఎలాంటి ఆనవాళ్లు మిగలకుండా మార్చవచ్చు. ఈ విధంగా తారుమారు చేయగలిగే టూల్‌ను తటస్థ రికార్డుగా పరిగణించలేం. దాని ద్వారా వచ్చిన సమాచారాన్ని న్యాయమూర్తి ముందు ఉంచే ముందు దాన్ని ఎలా ధ్రువీకరించాలనే అంశాన్ని భారత కొనుగోలు రికార్డుల్లో ఎవరైనా పరిశీలించినట్లు ఆధారాలు లేవు.

ఇతర దేశాల్లో సెలెబ్రైట్‌పై ఏం చర్యలు తీసుకున్నారు?

ఏ ప్రభుత్వం కూడా సెలెబ్రైట్‌ను నిషేధించలేదు. బహిరంగంగా వెలుగులోకి వచ్చిన ఘటనల తర్వాత కంపెనీ స్వయంగా ప్రకటించిన విక్రయాల ఉపసంహరణలు, కొన్ని కోర్టు పిటిషన్లు, ఎగుమతులపై సమీక్షలు మాత్రమే ఉన్నాయి. అయితే, వీటిలో ఏదీ ఎక్కడా చట్టబద్ధమైన, తప్పనిసరి నియంత్రణగా మారలేదు.

2020 అక్టోబర్ 7న, హాంకాంగ్‌లో జరిగిన ఘటనలు వెలుగులోకి వచ్చిన తర్వాత, టెల్ అవీవ్ జిల్లా కోర్టులో ఇజ్రాయెల్ మానవ హక్కుల న్యాయవాది ఈటాయ్ మాక్ పిటిషన్ దాఖలు చేశారు. సెలెబ్రైట్ ఎగుమతులను నిలిపివేయాలని రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖను కోరారు. ఆ తర్వాత కంపెనీ హాంకాంగ్, చైనాలకు విక్రయాలు నిలిపివేస్తున్నట్లు ప్రకటించింది. అయితే, తమ వినియోగదారుల ప్రవర్తన కారణంగా కాకుండా “అమెరికా నిబంధనల్లో మార్పు” కారణంగానే ఈ నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు తెలిపింది.

2021 మార్చి 18న, సోబోల్ ఘటనలు వెలుగులోకి వచ్చిన తర్వాత రష్యా, బెలారస్‌లకు కూడా విక్రయాలు నిలిపివేస్తున్నట్లు ప్రకటించింది. 2025 ఫిబ్రవరి 25న, సెర్బియాలో జరిగిన ఘటనలపై ఆమ్నెస్టీ నివేదిక వెలువడిన తర్వాత, సంబంధిత సెర్బియా వినియోగదారులకు తమ ఉత్పత్తుల లైసెన్స్‌లను ఇకపై ఇవ్వలేమని తెలిపింది.

డ్యూయల్ యూజ్ టెక్నాలజీగా డిజిటల్ ఫోరెన్సిక్ పరికరాలను వాసెనార్ ఒప్పందం కింద పరిగణిస్తున్నందున, 2020 నుంచి సెలెబ్రైట్ ఎగుమతులపై ఇజ్రాయెల్ రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ పర్యవేక్షణ ఉందని హారెట్జ్ వెల్లడించింది. ఈ కంపెనీ విక్రయాలపై ఏదైనా దేశం విధిస్తున్న ఏకైక ప్రభుత్వ నియంత్రణ ఇదే.

అయితే, కంపెనీ ప్రకటించిన విక్రయాల ఉపసంహరణలు సమర్థంగా అమలు కాలేదు. హాంకాంగ్‌కు విక్రయాలు నిలిపివేస్తున్నట్లు ప్రకటించిన ఏడాది తర్వాత కూడా చైనా పోలీసులు మధ్యవర్తుల ద్వారా యూఎఫ్‌ఈడీ ఉత్పత్తులను కొనుగోలు చేస్తున్నారని ది ఇంటర్‌సెప్ట్ వెల్లడించింది. కంపెనీ విక్రయాలు నిలిపివేస్తున్నట్లు ప్రకటించిన వారం తర్వాత కూడా ఒక కొనుగోలు జరిగినట్లు రికార్డుల్లో ఉంది. రష్యా నుంచి వైదొలుగుతున్నట్లు ప్రకటించిన మూడు నెలల తర్వాత కూడా పివోవరోవ్ ఫోన్‌పై ఆ దేశ పరిశోధకులు ఈ టూల్‌ను ఉపయోగించినట్లు సిటిజన్ ల్యాబ్ గుర్తించింది.

సెలెబ్రైట్ వ్యవస్థలు పనిచేసే విధానం వల్ల, వాటి అనేక ఫీచర్లు ఆఫ్‌లైన్‌లోనే పనిచేస్తూ ఉంటాయని, అప్‌డేట్లు నిలిపివేసిన తర్వాత కూడా కొనసాగుతాయని 2026 జూన్‌లో సిటిజన్ ల్యాబ్ నిర్ధారించింది. అందువల్ల “సమస్యాత్మక వినియోగదారుల వినియోగాన్ని కంపెనీ అర్థవంతంగా నిలిపివేయడం కష్టంగా కనిపిస్తోంది” అని పేర్కొంది.

కెన్యాలో విక్రయాలపై మానవ హక్కుల పరిశీలన ఏమైనా చేపట్టారా, ఆ అంచనాను బహిరంగపరుస్తారా అని అడుగుతూ 2026 ఫిబ్రవరి 14న సిటిజన్ ల్యాబ్ సెలెబ్రైట్ చీఫ్ ఎగ్జిక్యూటివ్‌కు లేఖ రాసింది. అందుకు కంపెనీ, గతంలో నమోదైన ప్రతి ఘటనలో ఇచ్చినట్లుగానే, నిర్దిష్ట వినియోగదారుల గురించి తాము వ్యాఖ్యానించబోమని సమాధానమిచ్చింది.

సెర్బియాలో బాధితులకు పరిహారం చెల్లించాలని, టూల్స్‌లోనే సాంకేతిక పరిమితులు ఏర్పాటు చేయాలని ఆమ్నెస్టీ కంపెనీని కోరింది. ఫోరెన్సిక్ ఎక్స్‌ట్రాక్షన్ టూల్స్‌ను ఎగుమతి నియంత్రణకు లోబడి ఉండే వస్తువులుగా పరిగణించాలని, మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనల చరిత్ర ఉన్న కొనుగోలుదారులకు లైసెన్స్‌లు నిరాకరించాలని, కొనుగోలుకు ముందు మానవ హక్కుల పరిశీలన తప్పనిసరి చేయాలని యాక్సిస్ నౌ ప్రభుత్వాలను కోరింది.

భారతదేశంలో మాత్రం ఇవేవీ జరగలేదు. కొనుగోలుదారుకు గతంలో మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనల చరిత్ర ఉందా లేదా అనే ప్రశ్న కూడా అడగడం లేదు. ఎన్ఐఏ కొనుగోలుకు ఆమోదం తెలిపే ముందు హోం మంత్రిత్వ శాఖ పరిశీలించిన ఏకైక అంశం, అదే పేరుతో ఉత్పత్తిని మరే ఇతర కంపెనీ తయారు చేస్తోందా లేదా అన్నదే.

తదుపరి చర్యలు

ఈ సాఫ్ట్‌వేర్‌పై మా పరిశోధన కొనసాగుతుంది. ఢిల్లీ పోలీసులకు, హోం వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖకు సమాచార హక్కు చట్టం కింద దరఖాస్తులు దాఖలు చేస్తున్నాం.

ఢిల్లీ పోలీసుల నుంచి మేము కోరుతున్న వివరాలు:

  • అక్టోబర్ 10 నుంచి 12 మధ్య స్వాధీనం చేసుకున్న ప్రతి ఫోన్‌కు సంబంధించిన స్వాధీనం మెమోలు, సెక్షన్ 105 కింద చేసిన వీడియో రికార్డులు.
  • ఆ ఫోన్లను పరిశీలించిన లేదా వాటి నుంచి సమాచారాన్ని వెలికితీసిన ప్రతి ఫోరెన్సిక్ వర్క్‌స్టేషన్‌కు సంబంధించిన లాగ్‌లు.
  • పోలీసుల వద్ద ఉన్న ప్రతి సెలెబ్రైట్ ఉత్పత్తికి సంబంధించిన లైసెన్స్‌లు, వినియోగదారుల లాగ్‌లు, యాక్సెస్ రికార్డులు.
  • స్వాధీనం చేసుకున్న పరికరాన్ని డీక్రిప్ట్ చేసేందుకు సమాచార సాంకేతిక చట్టంలోని సెక్షన్ 69 కింద ఏదైనా ఉత్తర్వును ఆధారంగా తీసుకున్నట్లయితే, ఆ ఉత్తర్వు వివరాలు.

హోం మంత్రిత్వ శాఖ నుంచి మేము కోరుతున్న వివరాలు:

  • హోం మంత్రి 2026 జనవరి 17న సమర్పించిన నోట్‌తో సహా, పూర్తి ఫైల్ నంబర్ 80016/2026/ADMIN NIA-HQ.
  • ప్రీమియం టూల్‌కు సంబంధించిన కాంట్రాక్టు కేటాయింపు లేఖ, లైసెన్స్ ఒప్పందం.
  • ఈ టూల్ ద్వారా సేకరించిన సమాచారాన్ని ఎలా భద్రపరచాలి, ఎవరితో పంచుకోవాలి, ఎప్పుడు తొలగించాలి అనే అంశాలను నియంత్రించే ప్రోటోకాల్ ఏదైనా ఉంటే దాని వివరాలు.

ఆర్‌టీఐ చట్టంలోని రెండో షెడ్యూల్‌లో ఎన్ఐఏ పేరు ఉంది. అవినీతి, మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలకు సంబంధించిన ఆరోపణల విషయంలో మాత్రమే ఆ సంస్థ సమాధానం ఇవ్వాల్సి ఉంటుంది. అందుకే ఈ దరఖాస్తులను ఎన్ఐఏకు కాకుండా హోం మంత్రిత్వ శాఖకు పంపిస్తున్నాం.

ప్రజలపై ఢిల్లీ పోలీసులు ఉపయోగిస్తున్న సాంకేతిక పరిజ్ఞానంపై మేము ప్రశ్నలు లేవనెత్తడం ఇదే మొదటిసారి కాదు. వారి సిగ్నల్ జామర్లు, ముఖ గుర్తింపు వ్యవస్థలపై మేము దాఖలు చేసిన దరఖాస్తులకు కారణాలు చెప్పకుండా నిరాకరణలు వచ్చాయి. ఒక విభాగం నుంచి మరో విభాగానికి పంపించడం, జాతీయ భద్రత పేరుతో సమాధానాలు ఇవ్వకపోవడం జరిగింది. ఆ అంశాలపై మేము దాఖలు చేసిన మొదటి అప్పీళ్లు ఇంకా పెండింగ్‌లో ఉన్నాయి.

ఇతర దేశాల్లో ఈ టూల్స్ దుర్వినియోగాన్ని నమోదు చేసిన అంతర్జాతీయ సంస్థలకు కూడా మేము లేఖలు రాస్తాం. వాటిలో ఆమ్నెస్టీ ఇంటర్నేషనల్ సెక్యూరిటీ ల్యాబ్, సిటిజన్ ల్యాబ్, యాక్సెస్ నౌ ఉన్నాయి. భావప్రకటనా స్వేచ్ఛ, గోప్యత హక్కులకు సంబంధించిన ఐక్యరాజ్యసమితి ప్రత్యేక ప్రతినిధులను కూడా సంప్రదిస్తాం. అక్టోబర్ నిరసనల సందర్భంగా ఫోన్లు స్వాధీనం చేసుకున్న వ్యక్తుల పరికరాలను పరిశీలించేందుకు సహకరించాలని, భారతదేశంలోని తమ వినియోగదారులు ప్రతి విక్రయానికి వర్తిస్తాయని చెబుతున్న మానవ హక్కుల ప్రమాణాలను పాటిస్తున్నారా లేదా అనే విషయాన్ని సెలెబ్రైట్ స్పష్టం చేయాలని ఒత్తిడి తీసుకురావాలని వారిని కోరతాం.

ఢిల్లీ పోలీసులకు, హోం వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖకు మా డిమాండ్లు

  1. అక్టోబర్ నిరసనల సమయంలో స్వాధీనం చేసుకున్న ఫోన్లలో, ధ్రువ్ రాఠీ, ఆయన తల్లిదండ్రులు, న్యూస్‌లాండ్రీ విలేకరుల ఫోన్లతో సహా, ఏ ఫోన్‌నైనా సెలెబ్రైట్ లేదా మరేదైనా డేటా ఎక్స్‌ట్రాక్షన్ టూల్‌కు అనుసంధానించారా లేదా వెల్లడించాలి.
  2. ఇంకా తమ వద్ద ఉంచుకున్న ప్రతి పరికరాన్ని తిరిగి ఇవ్వాలి. నేరం మోపని వ్యక్తుల ఫోన్ల నుంచి కాపీ చేసిన సమాచారాన్ని తొలగించినట్లు ధ్రువీకరించాలి.
  3. బంధనాత్మక మార్గదర్శకాలు అమల్లోకి వచ్చే వరకు ముందస్తు నిర్బంధంలో ఉన్న వ్యక్తులు, జర్నలిస్టులు, న్యాయవాదుల ఫోన్లపై ఈ టూల్స్ వినియోగాన్ని నిలిపివేయాలి.
  4. ఫౌండేషన్ ఫర్ మీడియా ప్రొఫెషనల్స్ కేసులో 2023 డిసెంబర్‌లో కేంద్ర ప్రభుత్వం హామీ ఇచ్చిన మార్గదర్శకాలను సుప్రీంకోర్టు ముందు ఉంచాలి.

అక్టోబర్ నిరసనల సందర్భంగా మీ ఫోన్‌ను పోలీసులు స్వాధీనం చేసుకుని ఉంటే, దయచేసి దాన్ని రీసెట్ చేయవద్దు. ఉన్న స్థితిలోనే భద్రపరచండి. legal@internetfreedom.in చిరునామాకు మాకు రాయండి. ఈ పరిశోధనకు మద్దతు ఇవ్వాలనుకుంటే ఐఎఫ్‌ఎఫ్‌ సభ్యత్వం తీసుకోండి.

(ఈ వ్యాసం మొదట ఇంటర్‌నెట్ ఫ్రీడం ఫౌండేషన్‌ వెబ్‌సైట్‌లో ప్రచురితమైంది. క్రియేటివ్ కామన్స్ లైసెన్స్ కింద ది వైర్‌లో తిరిగి ప్రచురించారు.)

Leave a Reply