30/08/2026
భారతదేశ నేర న్యాయ వ్యవస్థలో, బెయిల్ సమస్య ఇకపైన కేవలం ఒక విధానపరమైన, చట్టపరమైన విషయం మాత్రమే కాదు; ఇది రాజ్యం, పౌరుడి మధ్య ఉండే సంబంధానికి అత్యంత కీలకమైన పరీక్షలలో ఒకటిగా నిలుస్తుంది. వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను ప్రాథమిక హక్కుగా రాజ్యాంగం హామీ ఇస్తుంది. బెయిల్ అనేది నియమం, జైలు అనేది మినహాయింపు; విచారణలో ఉన్న ఖైదీని దోషిగా పరిగణించకూడదు; అనవసరమైన న్యాయ జాప్యం జరగడం అంటే ఆ వ్యక్తి స్వేచ్ఛను ఉల్లంఘించడమే అని సుప్రీం కోర్టు పదేపదే పునరుద్ఘాటించింది.
“ఆలస్యమైన న్యాయమే ఎలా ఒక శిక్షగా మారుతుందో” వివరించే కొన్ని సంఘటనలు రచయిత ఈ వ్యాసంలో వివరిస్తున్నారు. రెండు తెలుగు రాష్ట్రాలు, దేశంలో కొన్ని చోట్ల జరగుతున్న రాజకీయ ఖైదీల విడుదల కోసం ఆందోళనలు జరుగుతున్న సందర్భంలో న్యాయ వ్యవస్థ పనితీరును అర్ధం చేసుకోవడానికి ఈ వ్యాసం పాఠకులకు అవసరం అని మీ ముందుకు తెస్తున్నాం.
– వసంతమేఘం టీం
మాజీ మావోయిస్టు నాయకుడు ఆజాద్ అలియాస్ దున్న కేశవరావును 2011లో పోలీసులు అరెస్టు చేసిన తర్వాత, ఒడిశా, ఆంధ్రప్రదేశ్లలో అతనిపై మొత్తం 49 కేసులు పెండింగ్లో ఉన్నాయి. అతను విచారణ ఖైదీగా 15 సంవత్సరాల 2 నెలలకు పైగా జైలులో గడిపాడు. 2025లో, తన కేసులను వేగంగా పరిష్కరించాలని కోరుతూ అతను సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించాడు. ఒక సంవత్సరంలోగా ప్రత్యేక కోర్టు ద్వారా కేసులను పరిష్కరించాలని సుప్రీంకోర్టు ఒడిశా, ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వాలను ఆదేశించింది. చివరకు, 2026 ఆగస్టులో, అతను మొత్తం 49 కేసుల నుండి నిర్దోషిగా విడుదలై జైలు నుండి విడుదలయ్యాడు. తగిన సాక్ష్యాధారాలు లేకపోవడం అతని నిర్దోషిగా విడుదల చేయడానికి ఒక ముఖ్యమైన కారణం.
అబ్దుల్ ఖయ్యూమ్: 1993 ముంబై వరుస పేలుళ్ల కేసులో అరెస్టయిన అబ్దుల్ ఖయ్యూమ్ , విచారణ ఖైదీగా దాదాపు 10 సంవత్సరాలు జైలులో గడిపాడు. 2017లో, ఒక ప్రత్యేక టాడా కోర్టు అతడిని అన్ని ఆరోపణల నుండి నిర్దోషిగా విడుదల చేయడంతో, అతను ఆర్థర్ రోడ్ జైలు నుండి విడుదల అయాడు.
ఉత్తర ప్రదేశ్లోని లలిత్పూర్కు చెందిన విష్ణు తివారి: కేవలం 23 ఏళ్ల యువకుడిగా ఉన్నప్పుడు, 2000వ సంవత్సరంలో అత్యాచారం ఆరోపణలపైన అరెస్టు అయ్యాడు. అతనిపై ఉన్న ఆరోపణల విచారణ సమయంలో అతను జైలులోనే ఉన్నాడు; ఆ తర్వాత, ట్రయల్ కోర్టు అతన్ని దోషిగా నిర్ధారించి, యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష విధించింది. అతను మొత్తం 20 సంవత్సరాలు విచారణ ఖైదీగా లేడనే విషయాన్ని స్పష్టం చేయాలి. అయినప్పటికీ, దాదాపు రెండు దశాబ్దాలు జైలులో గడిపిన తర్వాత, సాక్ష్యాధారాలు లేకపోవడంతో 2021లో అలహాబాద్ హైకోర్టు అతన్ని నిర్దోషిగా విడుదల చేసింది. అతను విడుదలయ్యే నాటికి, అతని కుటుంబంలోని నలుగురు మరణించారు. అతని కుటుంబానికి చెందిన భూమి, ఇల్లు ధ్వంసమయ్యాయి. పర్యవసానంగా, కోర్టు నిర్దోషిగా విడుదల చేసినప్పటికీ, అతను కోల్పోయిన 20 సంవత్సరాలను తిరిగి తీసుకురాలేకపోయింది. “ఆలస్యమైన న్యాయమే ఎలా ఒక శిక్షగా మారుతుందో” చెప్పడానికి ఈ సంఘటన ఒక స్పష్టమైన ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది.
అంకుష్ మారుతి షిండే, రాజప్ప షిండే, అంబాదాస్ లక్ష్మణ్ షిండే, రాజు మాసు షిండే, బాపు అప్పా షిండే, సురేష్ షిండే: మహారాష్ట్రలోని జల్నా జిల్లాలో జరిగిన ఒక హత్య, అత్యాచారం కేసుకు సంబంధించి ఈ ఆరుగురిని అరెస్టు చేశారు. వారు దాదాపు 16 సంవత్సరాలు జైలులో గడిపారు. వారికి విధించిన మరణశిక్షలను సుప్రీంకోర్టు కూడా సమర్థించింది. వారు సమీక్షా దశను కూడా ఎదుర్కొన్నారు. కానీ 2019లో, సుప్రీంకోర్టు తన మునుపటి నిర్ణయాన్ని మార్చి వారిని నిర్దోషులుగా విడుదల చేసింది. దర్యాప్తు “నిష్పక్షపాతంగా, నిజాయితీగా” జరగలేదని పేర్కొంటూ, దాని నాణ్యతపైన కోర్టు తీవ్రమైన ప్రశ్నలను లేవనెత్తింది. వారిలో ప్రతి ఒక్కరికీ రూ. 5 లక్షల పరిహారం చెల్లించాలని కూడా ఆదేశించింది.
మదన్ కుమార్ మండల్: ముంబైలో జరిగిన ఒక జంట హత్యల కేసులో విచారణ ఖైదీగా ఐదు సంవత్సరాలు జైలులో గడిపాడు. ఆ తర్వాత, కోర్టు అతడిని నిర్దోషిగా విడుదల చేసింది. అయినప్పటికీ, నిర్దోషిగా విడుదలైన తర్వాత కూడా, బెయిల్ మొత్తాన్ని/షరతులను చెల్లించలేకపోవడంతో అతను మరో ఐదు సంవత్సరాలు జైలులోనే ఉన్నాడు. ఈ విధంగా, అతను మొత్తం దాదాపు 10 సంవత్సరాలు జైలులో గడిపిన తర్వాత, ఈ విషయం కోర్టుకు తెలిసి, వ్యక్తిగత పూచీకత్తుపైన అతని విడుదలకు ఆదేశించింది.
ఈ ఐదు సంఘటనలు వేర్వేరు కేసులు అయినప్పటికీ, వాటి మధ్య ఒక లోతైన, కలవరపరిచే ఉమ్మడి పోలిక ఉంది. వారిలో ఎవరికీ బెయిల్ దొరకలేదు; విచారణ పూర్తయ్యేంత వరకు వారు జైలులోనే ఉన్నారు. ఒక సందర్భంలో, ఒక వ్యక్తి 15 ఏళ్లకు పైగా విచారణ ఖైదీగా గడిపిన తర్వాత, మొత్తం 49 కేసులలో నిర్దోషిగా విడుదలయ్యాడు; మరొక సందర్భంలో, దాదాపు ఒక దశాబ్దం పాటు జైలులో గడిపిన తర్వాత, అతనిపై ఉన్న ఆరోపణలు నిరూపితం కాలేదని కోర్టు తేల్చింది; ఇంకొక సందర్భంలో, దాదాపు రెండు దశాబ్దాల పాటు జైలులో గడిపిన తర్వాత ఒక యువకుడిని నిర్దోషిగా ప్రకటించారు. ఒక కేసులో ఆరుగురు వ్యక్తులు 16 సంవత్సరాలు జైలులో గడిపారు; ఆ కేసులో వారికి విధించిన మరణశిక్షను కూడా ఒకదశలో కింది కోర్టు సమర్ధించింది. అయినప్పటికీ, చివరికి సుప్రీంకోర్టు స్వయంగా వారిని నిర్దోషులుగా విడుదల చేసి, విచారణ నిష్పాక్షికతపైన తీవ్రమైన ప్రశ్నలను లేవనెత్తింది. ఇక మదన్ కుమార్ మండల్ ఉదంతం మరింత క్రూరమైనది—నిర్దోషిగా విడుదలైన తర్వాత కూడా, నిధుల కొరత కారణంగా అతను మరో ఐదేళ్లు జైలులో గడిపాడు.
ఈ సంఘటనలలో దేనినీ కేవలం న్యాయపరమైన తప్పిదాలుగా లేదా పరిపాలనాపరమైన నిర్లక్ష్యంగా విడిగా చూడలేము. ఇవి భారతీయ నేర న్యాయ వ్యవస్థలో ఉన్న ఒక వ్యవస్థాగత సంక్షోభాన్ని ఎత్తి చూపుతున్నాయి. ఇక్కడ, నేరం రుజువవక ముందే జైలు శిక్ష అనేది వాస్తవంలో ఒక శిక్షగా మారిపోతుంది. చివరికి నిర్దోషి అని తేలినా కూడా, కోల్పోయిన జీవితాన్ని తిరిగి తీసుకురాలేము. చట్టం దృష్టిలో, విచారణ ముగిసే వరకు నిందితుడు నేరస్థుడు కాదు; కానీ ఆచరణలో, అరెస్టు, సుదీర్ఘ విచారణ ప్రక్రియలు, బెయిల్ పొందలేకపోవడం, సంవత్సరాల తరబడి జైలు శిక్ష అనేవి విధించే శిక్షకు, ఆ తర్వాత వచ్చే ఏ నిర్దోషిత్వ ఉత్తర్వు కూడా తగిన పరిహారాన్ని అందించలేదు. ఇక్కడ ప్రశ్న కేవలం కోర్టు చివరికి ఎవరిని నిర్దోషిగా విడుదల చేస్తుంది అనేది మాత్రమే కాదు, అంతకంటే ప్రాథమికమైనది: ఒక వ్యక్తిపై ఉన్న ఆరోపణలు ఎన్నడూ రుజువు కానప్పుడు, ప్రభుత్వం వారి స్వేచ్ఛను అంతకాలం పాటు ఎందుకు హరించింది? ఒకవేళ న్యాయవ్యవస్థ ఇచ్చే తుది తీర్పు ఆ వ్యక్తి నిర్దోషి అని అయితే, కోల్పోయిన ఆ సంవత్సరాలకు ఎవరు బాధ్యత వహిస్తారు? ఈ ఐదు సంఘటనలు ఒక అసహ్యకరమైన నిజాన్ని ముందుకు తెస్తున్నాయి: సుదీర్ఘ న్యాయ ప్రక్రియల సమయంలో బెయిల్ను నిరాకరించడం అనేది, విచారణ ముగియక ముందే ఒక వ్యక్తి జీవితంపైన తరచుగా తీవ్రమైన శిక్షను విధిస్తుంది.
భారతదేశ నేర న్యాయ వ్యవస్థలో, బెయిల్ సమస్య ఇకపైన కేవలం ఒక విధానపరమైన, చట్టపరమైన విషయం మాత్రమే కాదు; ఇది రాజ్యం, పౌరుడి మధ్య ఉండే సంబంధానికి అత్యంత కీలకమైన పరీక్షలలో ఒకటిగా నిలుస్తుంది. వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను ప్రాథమిక హక్కుగా రాజ్యాంగం హామీ ఇస్తుంది. బెయిల్ అనేది నియమం, జైలు అనేది మినహాయింపు; విచారణలో ఉన్న ఖైదీని దోషిగా పరిగణించకూడదు; అనవసరమైన న్యాయ జాప్యం జరగడం అంటే ఆ వ్యక్తి స్వేచ్ఛను ఉల్లంఘించడమే అని సుప్రీం కోర్టు పదేపదే పునరుద్ఘాటించింది. అయినప్పటికీ, జైళ్లలోని వాస్తవికత ఈ రాజ్యాంగ తత్వాన్నినిత్యమూ అపహాస్యం చేస్తున్నట్లుగా కనిపిస్తుంది. 2023 జైలు గణాంకాల ప్రకారం, భారతీయ జైళ్లలోని ఖైదీలలో దాదాపు 74 శాతం మంది విచారణలో ఉన్నవారే—అంటే, ఏ కోర్టు కూడా వారిని దోషిగా నిర్ధారించలేదు. మొత్తం ఖైదీల సంఖ్య సుమారు 5.30 లక్షలు కాగా, జైళ్లన్నింటిలో దాదాపు 121 శాతం ఖైదీలు ఉన్నారు.
ఈ గణాంకాలను కేవలం పరిపాలనా వైఫల్యంగా చూస్తే అసలు సమస్య మరుగున పడుతుంది. ఇది భారత ప్రజాస్వామ్యంలో రాజ్యం సృష్టించిన ఒక తీవ్రమైన రాజ్యాంగ సంక్షోభాన్ని సూచిస్తుంది. నేరం రుజువు కాకముందే ఒక పౌరుడి స్వేచ్ఛను హరించినప్పుడు, ఆ రాజ్యం ఒక ప్రాథమిక ప్రశ్నను ఎదుర్కొంటుంది: విచారణ ముగిసేంత వరకు ఒక వ్యక్తిని నిర్బంధంలో ఉంచడం చట్టబద్ధమేనా? ఒకవేళ విచారణ ఐదు, ఏడు, లేదా పది సంవత్సరాల పాటు సాగితే, విచారణలో ఉన్న ఖైదీ నిర్బంధానికీ, నేర నిర్ధారణకు ముందు విధించే శిక్షకూ మధ్య గీతను ఎక్కడ గీయాలి? మరి చివరికి నిందితుడు నిర్దోషిగా విడుదలైతే, వారు కోల్పోయిన సంవత్సరాలకు ఎవరు బాధ్యత వహించాలి?
గత ఐదు దశాబ్దాలుగా, భారత సుప్రీంకోర్టు అనేక చారిత్రాత్మక తీర్పుల ద్వారా ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వడానికి ప్రయత్నించింది. హుస్సేనారా ఖతూన్ కేసులో, వేగవంతమైన విచారణ పొందే హక్కు రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21లో అంతర్లీనంగా ఉన్న ప్రాథమిక హక్కు అని కోర్టు తీర్పు ఇచ్చింది. సంజయ్ చంద్ర కేసులో, దోషిగా నిర్ధారించడానికి ముందు శిక్షాత్మక చర్యలు విధించడం అనేది విచారణ ఖైదీలను నిర్బంధంలో ఉంచడానికి గల ఉద్దేశ్యం కాదని అది పునరుద్ఘాటించింది. కేఏ నజీబ్ కేసులో, ముగ్గురు న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం ఒక అడుగు ముందుకు వేసి, బెయిల్ ఇవ్వడానికి సంబంధించి ప్రత్యేక చట్టాలు కఠినమైన షరతులు విధించినప్పటికీ, సహేతుకమైన కాలపరిమితిలో విచారణ ముగిసే అవకాశం లేనప్పుడు, సుదీర్ఘకాలం నిర్బంధంలో ఉన్నవారికి రాజ్యాంగ న్యాయస్థానం బెయిల్ మంజూరు చేయవచ్చని పేర్కొంది. అదేవిధంగా, సతేందర్ కుమార్ అంటిల్ కేసులో, అరెస్టులను ఒక యాంత్రిక పరిపాలనా ప్రక్రియగా చూడవద్దని కోర్టు హెచ్చరించింది. 2024 నాటి ఒక ఉత్తర్వులో, నెరవేర్చలేని బెయిల్ షరతులకు సంబంధించిన హక్కుల గురించి అనేక జిల్లాల్లోని విచారణ ఖైదీలకు తెలియజేసినప్పటికీ, వారిలో అధిక శాతం మంది బెయిల్ కోసం దరఖాస్తు చేసుకోవడానికి ఆ హక్కులను వినియోగించుకోలేదని సుప్రీంకోర్టు ఆందోళన వ్యక్తం చేసింది.
అయితే, న్యాయవ్యవస్థ ఈ సూత్రాలను పదేపదే స్పష్టం చేసినప్పటికీ, భారతీయ జైళ్లలో విచారణలో ఉన్న ఖైదీల సంఖ్య ఎందుకని ఇంత ఎక్కువగా అసమానస్థితిలో ఉంది? దీనికి సమాధానం ఆందోళనకరంగా ఉంది. స్వాతంత్ర్యం విషయంలో న్యాయవ్యవస్థ సూత్రబద్ధమైన పురోగతి సాధించినప్పటికీ, అంతకంటే వేగంగా రాజ్యానికి విచారణ చేసే అధికారం విస్తరించింది., సాధారణ క్రిమినల్ చట్టంతో పోలిస్తే ఉపా చట్టం, నార్కోటిక్స్ డ్రగ్స్ అండ్ సైకోట్రోపిక్ సబ్స్టాన్సెస్ (ఎన్ డిపిఎస్) చట్టం, మనీలాండరింగ్ నిరోధక చట్టం (పిఎంఎల్ ఏ) వంటి ప్రత్యేక చట్టాలు బెయిల్ పొందే పరిధిని గణనీయంగా తగ్గించాయి. ఫలితంగా, ఒకే చట్టపరమైన చట్రంలో పౌరుడి స్వేచ్ఛ ద్వంద్వ ప్రమాణాలకు లోనవుతోంది. సాధారణ క్రిమినల్ నేరాల విషయంలో, బెయిల్ ఇవ్వడానికి సంబంధించి సుప్రీంకోర్టు ఉదార తత్వం వర్తిస్తుంది; కానీ ఆరోపణలు దేశ భద్రత, ఉగ్రవాదం, మాదకద్రవ్యాలు లేదా మనీలాండరింగ్కు సంబంధించినవి అయినప్పుడు, అదే స్వేచ్ఛకు కేటాయించిన విలువ మారుతుంది.
ఈ వైరుధ్యానికి ఉపా చట్టం ఒక స్పష్టమైన ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది. ఈ చట్టంలోని సెక్షన్ 43D(5) బెయిల్కు సంబంధించి ఒక కఠినమైన ప్రమాణాన్ని నిర్దేశిస్తుంది. దీని ప్రకారం, ఆరోపణ ప్రాథమికంగా నిజమని నమ్మడానికి సహేతుకమైన ఆధారాలు ఉన్నాయో లేదో కోర్టు ప్రారంభ దశలోనే నిర్ధారించాల్సి ఉంటుంది. ఫలితంగా, పూర్తి విచారణ ప్రారంభం కాకముందే, న్యాయమూర్తి ప్రధానంగా దర్యాప్తు సంస్థ సమర్పించిన అంశాల పైన ఆధారపడి పరిమిత అంచనా వేస్తాడు. ఎన్ఐఏ వర్సెస్ జహూర్ అహ్మద్ షా వటాలి (2019) కేసులో చేసిన న్యాయపరమైన వ్యాఖ్యానం ఈ నిబంధనను మరింతగా కఠినతరం చేసింది. పర్యవసానంగా, ఉపా కేసులలో బెయిల్ కోసం జరిగే పోరాటం తరచుగా ప్రధాన విచారణను పోలిన ఒక ప్రాథమిక న్యాయ పోరాటంగా మారిపోతుంది.
ఈ సందర్భం ఒక ముఖ్యమైన ప్రశ్నను లేవనెత్తుతుంది: “మొదటి చూపులో ఆరోపణ నిజమనిపించడం” అనే పరిధి, ఒక వ్యక్తిని విచారణ లేకుండా ఏళ్ల తరబడి జైలులో ఉంచడాన్ని ఎంతకాలం సమర్థించగలదు? ఐదేళ్ల కాలంలో ప్రభుత్వం విచారణను ప్రారంభించడంలో విఫలమైతే, అదే ప్రాథమిక ఆరోపణ ఆధారంగా ఒక వ్యక్తి స్వేచ్ఛను ఐదేళ్లపాటు హరించడం సమ్మతమేనా? ఎంత తీవ్రమైనదైనప్పటికీ, ఆరోపణను రుజువుగా పరిగణించడానికి వీల్లేదు. ప్రభుత్వం దగ్గర బలమైన సాక్ష్యాధారాలు ఉన్నప్పుడు, అందుకు రాజ్యాంగబద్ధమైన ప్రతిస్పందన త్వరితగతిన విచారణ జరపడమే అయి ఉండాలి; అంతేగానీ తీర్పు లేకుండా నిరవధికంగా జైలులో ఉంచడం కాదు.
ఈ సంఘర్షణలో అత్యంత ప్రతీకాత్మకమైన వ్యక్తులలో ఉమర్ ఖాలిద్ ఒకరు. ఈశాన్య ఢిల్లీ అల్లర్లకు సంబంధించిన పెద్ద కుట్ర కేసులో భాగంగా అతను 2020 సెప్టెంబర్ నుండి ఉపాకింద కస్టడీలో ఉన్నాడు. అదే కేసులో మరో ఐదుగురు సహ నిందితులకు బెయిల్ మంజూరు చేసినప్పటికీ, 2026 జనవరి 5 న సుప్రీంకోర్టు ఉమర్ ఖాలిద్, షర్జీల్ ఇమామ్ల బెయిల్ పిటిషన్లను తిరస్కరించింది. న్యాయస్థానం ఖాలిద్, ఇమామ్లు నిర్వహించారని ఆపాదించిన పాత్రలు మిగతా వారి కంటే “గుణాత్మకంగా భిన్నంగా” ఉన్నాయని; మరింత తీవ్రమైన పాత్రను సూచించే ప్రాథమిక (ప్రిమా ఫేసీ) ఆధారాలు ఉన్నాయని పేర్కొంది.
రాజకీయ భావజాలాలను పక్కన పెడితే, ఇక్కడ ఒక క్లిష్టమైన చట్టపరమైన ప్రశ్న తలెత్తుతుంది. ఉమర్ ఖాలిద్ లేదా షర్జీల్ ఇమామ్ దోషులా కాదా అనేది విచారణలో తేలాల్సిన విషయం. ప్రభుత్వం వారిపైన తీవ్రమైన ఆరోపణలు చేసింది; వాటిని వారు ఖండించారు. అయితే, విచారణా కాలంలో ఐదు లేదా ఆరు సంవత్సరాలు జైలులో నిర్బంధించడం అనేది, ఆరోపణలలో ఉన్న సత్యాసత్యాలకి భిన్నమైన విషయం. నిందితుడు చివరికి దోషిగా నిర్ధారించబడతాడా లేదా అనేది ఒక ప్రశ్న; విచారణ ముగిసేలోపు వారిని రాజ్యాంగబద్ధంగా ఎంతకాలం జైలులో ఉంచవచ్చు అనేది పూర్తిగా వేరే విషయం.
ఖచ్చితంగా ఈ కారణంగానే, 2026 మే 18 నాడు సుప్రీంకోర్టులోని మరో ధర్మాసనం చేసిన వ్యాఖ్యలకు చెప్పుకోదగ్గ ప్రాముఖ్యత ఉంది., ఉపా కింద కూడా “బెయిల్ అనేది నియమం, జైలు అనేది మినహాయింపు” అని సయ్యద్ ఇఫ్తికార్ అండ్రాబి వర్సెస్ నేషనల్ ఇన్వెస్టిగేషన్ ఏజెన్సీ కేసులో, జస్టిస్ ఉజ్జల్ భూయాన్, జస్టిస్ బి.వి. నాగరత్నలతో కూడిన ధర్మాసనం పునరుద్ఘాటించింది. యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా వర్సెస్ కె.ఎ. నజీబ్ తీర్పులో (క్రిమినల్ అప్పీల్ నంబర్ 98 ఆఫ్ 2021) వ్యక్తపరిచిన రాజ్యాంగ రక్షణను, సుదీర్ఘకాలంగా విచారణలో ఉన్న ఖైదీల నిర్బంధాన్ని వాస్తవంగా అనిశ్చితంగా మార్చే విధంగా కుదించలేమని న్యాయస్థానం స్పష్టం చేసింది. ఆ 2026 మే తీర్పులో, పెద్ద బెంచ్లు స్థాపించిన రాజ్యాంగ సూత్రాలను చిన్న బెంచ్లు క్రమంగా నీరుగారుస్తున్నాయా అని న్యాయస్థానం నేరుగా ప్రశ్నించింది.
ఈ ఉదంతం భారత న్యాయవ్యవస్థలోని ఒక లోతైన విరోధాభాసాన్ని బహిర్గతం చేస్తుంది. జనవరి 5న, సుప్రీంకోర్టు ధర్మాసనం ఉమర్ ఖాలిద్, షర్జీల్ ఇమామ్లకు బెయిల్ను నిరాకరించింది; మే 18న, అదే సర్వోన్నత న్యాయస్థానానికి చెందిన మరో ధర్మాసనం ఒక ఉపా కేసులో బెయిలే నియమమని, సుదీర్ఘకాలం జైలు శిక్ష విధించడం జరిగితే కనక ఆ శిక్షవేఊయడానికి గల కారణాలను రాజ్యాంగబద్ధంగా సమర్థించాల్సి ఉంటుందని పునరుద్ఘాటించింది. మే 18 నాటి ధర్మాసనం మునుపటి తీర్పులోని హేతుబద్ధతను ప్రశ్నించి, కేఏ నజీబ్ కేసులో పెద్ద బెంచ్ ఇచ్చిన తీర్పుకు కట్టుబడి ఉండాల్సిన స్వభావాన్ని నొక్కి చెప్పింది.
ఒక వ్యక్తి స్వేచ్ఛ దీని మూలంలో ఉంది కాబట్టి ఈ వైరుధ్యాన్ని కేవలం న్యాయపరమైన అభిప్రాయాల మధ్య ఉన్న సాధారణ భేదంగా కొట్టిపారేయలేము. న్యాయమూర్తుల అభిప్రాయాలు భిన్నంగా ఉండవచ్చు, కానీ ఆ భిన్నత్వం వల్ల నిందితుడు అదనపు సంవత్సరాలు జైలులో గడపాల్సి వచ్చినప్పుడు, ఆ న్యాయపరమైన అస్థిరత ఒక సైద్ధాంతిక సమస్యగా మిగిలిపోకుండా, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛకు అసలైన కొలమానంగా మారుతుంది.
అంతేకాకుండా, 2026 జూలైలో, ఉమర్ ఖాలిద్ మూడవ బెయిల్ దరఖాస్తు ఢిల్లీ హైకోర్టుకు చేరింది. మే నెలలో సుప్రీంకోర్టు చేసిన వ్యాఖ్యలు ఉన్నప్పటికీ, సుప్రీంకోర్టు జనవరి 5 నాటి తీర్పు తనకు కట్టుబడి ఉంటుందని ట్రైల్ కోర్టు జూలైలో పేర్కొంది; ఆ ప్రాతిపదికన ఉమర్ ఖాలిద్, షర్జీల్ ఇమామ్ కొత్త బెయిల్ దరఖాస్తులను తిరస్కరించింది.
ఇది రాజ్యాధికారానికి ఉన్న నిర్మాణపరమైన వాస్తవికతను ప్రదర్శిస్తుంది. పౌరుడి స్వేచ్ఛను హరించడానికి రాజ్యానికి చట్టబద్ధమైన యంత్రాంగాలు ఉన్నాయి; అయినప్పటికీ, ఆ స్వేచ్ఛను పునరుద్ధరించడానికి న్యాయవ్యవస్థకు చెందిన అనేక అంచెలను, పరస్పర విరుద్ధమైన చట్టపరమైన వ్యాఖ్యానాలను, వరుస అప్పీళ్లను ఎదుర్కోవాల్సి ఉంటుంది. వాస్తవానికి, అరెస్ట్ చేసే అధికారం వేగంగా పనిచేస్తుంది, కానీ విడుదలయ్యే మార్గం మాత్రం మందకొడిగా సాగుతుంది. ఈ అసమానత ప్రజాస్వామ్య చట్టబద్ధ పాలనకు తీవ్రమైన ఆందోళన కలిగిస్తుంది.
సురేంద్ర గాడ్లింగ్ ఉదంతం ఈ సంక్షోభాన్ని మరింత స్పష్టంగా ఎత్తి చూపుతుంది. భీమా-కోరేగావ్ ఎల్గార్ పరిషద్ కేసులో 2018 జూన్లో అరెస్టు అయిన అతను, దాదాపు ఎనిమిదేళ్లనుంచి విచారణా ఖైదీగా నిర్బంధంలో ఉన్నాడు. 2026 మే 4న, బొంబాయి హైకోర్టు అతనికి బెయిల్ మంజూరు చేసింది. అతను విచారణకు ముందు నిర్బంధంలో దాదాపు ఏడు సంవత్సరాల పదకొండు నెలలు పూర్తి చేసుకున్నాడని, అతనితో పాటు మరో 15 మంది సహ నిందితులకు ఇప్పటికే బెయిల్ మంజూరైందని, అతనిని నిర్బంధంలో కొనసాగించడాన్ని సమర్థించే స్థాయికి విచారణ ఇంకా పురోగమించలేదని కోర్టు గమనించింది. కేఏ నజీబ్ కేసులో నిర్దేశించిన సూత్రాన్ని అనుసరిస్తూ, సుదీర్ఘకాలం విచారణ నిర్బంధంలో ఉండటాన్ని బెయిల్కు బలమైన కారణంగా కోర్టు పరిగణించింది.
అయినప్పటికీ, గాడ్లింగ్ పరిస్థితి ఒక విస్తృతమైన సందిగ్ధతను స్పష్టం చేస్తుంది. భీమా-కోరేగావ్ కేసులో బెయిల్ పొందినప్పటికీ, అతను వెంటనే విడుదల కాలేకపోయాడు. ఎందుకంటే, 2016 సుర్జాగఢ్ దహనానికి సంబంధించిన మరో కేసులో అతని బెయిల్ దరఖాస్తు సుప్రీంకోర్టులో పెండింగ్లో ఉంది. ఈ విధంగా, ఒక కేసులో సుదీర్ఘకాలం విచారణ ఖైదీగా నిర్బంధంలో ఉన్నారనే కారణంతో ఒక వ్యక్తికి బెయిల్ మంజూరైనప్పటికీ, మరో కేసు కారణంగా జైలు తలుపులు మూసే ఉండిపోయాయి.
ఇది భారత బెయిల్ వ్యవస్థలోని ఒక నిర్మాణాత్మక లొసుగును స్పష్టం చేస్తుంది. చట్టం దృష్టిలో ప్రతి కేసు విభిన్నమైనదే; అయితే, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను వేర్వేరు విభాగాలుగా విభజించలేము. ఒక వ్యక్తిని ఒకేసారి రెండు వేర్వేరు జైళ్లలో భౌతికంగా నిర్బంధించలేరు; కానీ అనేక కేసులు వారి నిర్బంధాన్ని వాస్తవంగా నిరవధికంగా మార్చగలవు. ఒక కేసులో “దీర్ఘకాలిక విచారణ నిర్బంధం ఇకపై సమర్థనీయం కాదు” అని కోర్టు తీర్పునిచ్చినప్పుడు, మరో కేసులో “అతను వేర్వేరు అభియోగాల కింద నిర్బంధంలోనే ఉన్నాడు” అని ప్రభుత్వం వాదిస్తే, దాని ఫలితంగా ఆ వ్యక్తి జైలులోనే ఉండిపోతాడు. ఈ విధంగా, న్యాయవ్యవస్థలో ఉన్న ఈ విచ్ఛిన్న స్వభావం, నిరంతరం స్వేచ్ఛను హరించడానికి ఒక సమర్థవంతమైన యంత్రాంగంగా మారుతుంది.
గాడ్లింగ్ కేసు మరో ప్రశ్నను లేవనెత్తుతోంది: ప్రభుత్వం ఒకే వ్యక్తిపై పలు కేసులు పెట్టి, ప్రతి కేసులోనూ బెయిల్ కోసం ప్రత్యేక న్యాయ పోరాటం చేయాల్సి వస్తే, “బెయిల్ హక్కు” కు ఉన్న ఆచరణాత్మక అర్థానికి మిగిలేది ఏమిటి? ఒక కేసులో బెయిల్ మంజూరు కావడం, వాస్తవంగా విడుదల కావడం అనేవి పర్యాయపదాలు కాకపోతే, ఒక చట్టపరమైన హక్కుకు, దాని వాస్తవ ప్రపంచ సాకారానికి మధ్య అంతరం ఎంత ఉంటుంది?
ఈ దశలో, జైలు ఖైదీలలో 74 శాతం మంది విచారణలో ఉన్నవారేనన్న గణాంకానికి ఒక స్పష్టమైన సందర్భం లభిస్తుంది. ఇది న్యాయ ప్రక్రియ నెమ్మదిగా ఉందని మాత్రమే కాకుండా, ఈ వ్యవస్థాగతమైన నెమ్మది ప్రభావవంతంగా రాజ్య నిర్బంధ అధికారాన్ని విస్తరిస్తుందని కూడా సూచిస్తుంది. విచారణలో జరిగే జాప్యం రాజ్యానికి బాధ్యతను కలగచేయడం కంటే, తరచుగా నిందితుడికే వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తుంది. దర్యాప్తు చేయడానికి రాజ్యానికి సమయం పడుతుంది, సాక్షులను ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రాసిక్యూషన్కు సమయం పడుతుంది; కోర్టు తేదీలు వాయిదా పడతాయి; అయినప్పటికీ, ఈ కాల వ్యవధిలో ప్రతి ఒక్క రోజు నిందితుడు కటకటాల వెనుకే గడుపుతాడు. పర్యవసానంగా, కాలభారం ఇరుపక్షాలపైన సమానంగా పడదు. రాజ్యానికి, కాలం అనేది పరిపాలనాయంత్రాంగంలో ఉన్న జాప్యాన్ని సూచిస్తుంది; నిందితుడికి, జీవితంలో కోల్పోయిన సంవత్సరాలను సూచిస్తుంది.
ఈ వ్యవస్థలో ఉన్న వర్గ కోణాన్ని కూడా విస్మరించలేము. ధనవంతుడైన నిందితుడు సుదీర్ఘమైన వ్యాజ్యాన్ని భరించగలడు, అనేక బెయిల్ దరఖాస్తులను దాఖలు చేయగలడు; అనుభవజ్ఞుడైన న్యాయవాదిని నియమించుకోగలడు. పేద నిందితుడికి, బెయిల్ ఉత్తర్వు మంజూరైన తర్వాత కూడా పూచీకత్తును సమకూర్చుకోవడం కష్టంగానే ఉంటుంది. మోతీ రామ్ కేసులో దశాబ్దాల క్రితమే సుప్రీంకోర్టు ఈ అసమానత వల్ల కలిగే ప్రమాదాలను గుర్తించింది. అయినప్పటికీ, నేడు జైళ్లలో అధిక సంఖ్యలో ఉన్న విచారణ ఖైదీలను చూస్తే, బెయిల్ పొందడానికి ఉన్న చట్టపరమైన హక్కు; దానిని పొందే ఆచరణాత్మక సామర్థ్యం అనేవి రెండూ వేర్వేరు విషయాలని స్పష్టం చేస్తున్నాయి.
ఏమిటంటే, “తీవ్రమైన నేరం” అనే పదం పైన ఆధారపడటం ఎక్కువవడం అనేది రాజ్య ప్రాసిక్యూటోరియల్ (ప్రాసిక్యూషన్కు సంబంధించిన లేదా రాజ్యం తరఫున అభియోగాలు మోపే అధికారాలకు సంబంధించిన) అధికారాల విస్తరణకు సంబంధించిన మరో కోణం. ఉగ్రవాదం, రాజ్య భద్రత, మనీలాండరింగ్, మాదకద్రవ్యాల అక్రమ రవాణా; వ్యవస్థీకృత నేరం వంటి వాటికి రాజ్యం కఠినమైన చర్యలు తీసుకోవలసి రావచ్చు. అయితే, ఆరోపణలో ఉన్న తీవ్రత విచారణ ముగియని ఖైదీల నిర్బంధాన్ని అనిశ్చితంగా తీవ్రతరం చేయడాన్ని సమర్థిస్తుందా? ఒక వ్యక్తి స్వేచ్ఛను హరించడానికి చెల్లించే రాజ్యాంగపరమైన మూల్యం, అభియోగానికి ఉన్న తీవ్రతతో పాటు పెరుగుతుంది కాబట్టి ఆరోపణలు తీవ్రంగా ఉన్నప్పుడు, త్వరితగతిన విచారణ జరిగేలా చూడాల్సిన రాజ్య బాధ్యత కూడా దానికి అనుగుణంగా ఎక్కువగా ఉండాలి.
ఈ సందర్భంలో, కేఏ నజీబ్ తీర్పుకు ఉన్న తత్వం ప్రత్యేకంగా సందర్భోచితమైనది. ప్రత్యేక చట్టాలకు ఉండే కఠినత్వాన్ని న్యాయస్థానం విస్మరించలేదు; బదులుగా, పార్లమెంటు చేసిన కఠినమైన బెయిల్ నిబంధనలు రాజ్యాంగ హామీలను అధిగమించలేవని అది స్పష్టం చేసింది. విచారణలో జాప్యం అనేది త్వరలో ముగిసే అవకాశం లేని స్థాయికి చేరుకుంటే, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి. విచారణలో జాప్యం జరిగి, దానిని త్వరగా ముగించే వాస్తవిక అవకాశం లేని స్థాయికి చేరుకుంటే, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛకే ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి. కేఏ నజీబ్ ఒక రాజ్యాంగ రక్షణ కవచంగా పనిచేస్తుందని సుప్రీంకోర్టు 2026 తీర్పు పునరుద్ఘాటించింది—అయితే, కేవలం కాలం గడిచిపోయినంత మాత్రాన బెయిల్ పొందే అర్హత దానంతట అదే లభించదు. కేసు స్వభావం, ఆరోపణల తీవ్రత, నేరంలో నిందితుడి ప్రమేయం ఎంత, విచారణ వేగం, విడుదలచేస్తే వచ్చే ప్రమాదం వంటి అంశాలన్నింటినీ సమతుల్యం చేయాలి.
అయితే, ఒక హెచ్చరిక మిగిలి ఉంది. “కేవలం కాలం గడిచిపోవడం సరిపోదు” అనే వాదనను మరీ ఎక్కువగా సాగదీస్తే, కేఏ నజీబ్ తీర్పులోని ప్రధాన ఉద్దేశ్యం దెబ్బతినే ప్రమాదం ఉంది. విచారణ ప్రక్రియలో జరిగే ఆలస్యాలకు ఒక నిర్దిష్ట కాలపరిమితిని కఠినమైన రాజ్యాంగ ప్రమాణంగా నిర్దేశించడం కష్టమైనప్పటికీ, ఏడు లేదా ఎనిమిది సంవత్సరాల విచారణ ఖైదీ నిర్బంధాన్ని సాధారణ విషయంగా అంగీకరిస్తే సమస్యాత్మకం అవుతుంది. రాజ్యాంగం మానవ జీవితాన్ని కేవలం క్యాలెండర్ తేదీలతో కొలవదు; జైలులో గడిపిన ఒక సంవత్సరం బయట గడిపిన ఒక సంవత్సరానికి సమానం కాదు.
ఉమర్ ఖాలిద్, షర్జీల్ ఇమామ్, లేదా సురేంద్ర గాడ్లింగ్లపై ఉన్న ఆరోపణలు నిజమా కాదా, వారి రాజకీయ వైఖరులు అంగీకారయోగ్యమైనవా కాదా, లేదా దర్యాప్తు సంస్థలు సేకరించిన సాక్ష్యాధారాలు చివరికి కోర్టులో నిలబడతాయా లేదా అనేవి విచారణ ద్వారా తేలాల్సిన విషయాలు. అయితే, తాను ప్రమాదకారిగా భావించే వ్యక్తికి కూడా అవే రాజ్యాంగ సూత్రాలను వర్తింపజేస్తుందా లేదా అన్నదే ఒక ప్రజాస్వామిక రాజ్యానికి ప్రాథమిక పరీక్ష. రాజ్యాంగ హక్కులు కేవలం ప్రజాదరణ పొందిన, సురక్షితమైన, లేదా రాజకీయంగా అనుకూలమైన నిందితులకు మాత్రమే వర్తిస్తే, అవి హక్కులుగా ఉండవు; రాజ్య విచక్షణాధికారానికి లోబడి ఉంటాయి.
‘బెయిల్ నియమం, జైలు మినహాయింపు’ అనే సూత్రానికి దాని నైతిక, చట్టపరమైన ప్రాముఖ్యత ఇక్కడే లభిస్తుంది. ఇది నేరం పట్ల ఉదారతను చూపమని పిలుపు కాదు, కానీ రాజ్యాధికారంపైన ఉండే రాజ్యాంగపరమైన నియంత్రణకు సంబంధించిన సూత్రం. రాజ్యానికి పోలీసు బలగం, దర్యాప్తు సంస్థలు, జైళ్లు, అభియోగాలు మోపే అధికారం, సాక్ష్యాధారాలు, సాక్షులను సేకరించే వనరులు ఉంటాయి. పౌరుడు ప్రధానంగా న్యాయస్థానాలపైన ఆధారపడతాడు. అందువల్ల, న్యాయస్థానాలు వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ కంటే రాజ్యం చేసిన ఆరోపణలకు నిత్యం ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇస్తే, అధికార సమతుల్యత దెబ్బతింటుంది.
ఇది భారత ప్రజాస్వామ్యానికి సంబంధించిన ఒక కీలకమైన ప్రశ్నను లేవనెత్తుతుంది. ప్రభుత్వం ఒక వ్యక్తిని అరెస్టు చేసి, విచారణను సుదీర్ఘకాలం పాటు ఆలస్యం చేసి, కఠినమైన ప్రత్యేక చట్టాల ద్వారా విడుదలను నిరోధించి, విచారణ ప్రక్రియను ముగించడానికి ఒక దశాబ్దం సమయం తీసుకుంటే, అది నేరం రుజువైందని న్యాయపరంగా నిర్ధారణ కాకముందే గణనీయమైన శిక్షను విధించినట్లవుతుంది. ఒకవేళ ఆ వ్యక్తి చివరికి నిర్దోషిగా విడుదలైనా, కోల్పోయిన ఆ సంవత్సరాలను తిరిగి పొందేందుకు ఎలాంటి చట్టపరమైన యంత్రాంగం లేదు.
ఈ కారణంగా, విచారణ ఖైదీల నిర్బంధాన్ని కేవలం జైలు పరిపాలనా యంత్రాంగ సమస్యగా చూడలేము; ఇది రాజ్యాధికార పరిమితులకు సంబంధించినది. ప్రజాస్వామ్యంలో, ప్రభుత్వానికి ఉండే బలాన్ని ఒక పౌరుడిని ఎంత త్వరగా అరెస్టు చేయగలదనే దానితో కాకుండా, ఎంత సత్వరమే నిష్పక్షపాత విచారణను అందించగలదనే దానితో కొలవాలి. రాజ్యాధికారం దాని శిక్షించే సామర్థ్యంపైన కాకుండా, తన స్వీయాధికారంపైన పరిమితులు విధించుకునే సమర్థత పైన ఆధారపడి ఉంటుంది.
భారతీయ సుప్రీంకోర్టు బెయిల్ న్యాయశాస్త్రంలో సాధించిన గొప్ప సఫలత ఈ పరిమితులను రూపొందించడమే. అయితే, ఆ సూత్రాలను దేశంలోని జైళ్ల ఆచరణాత్మక వాస్తవికతలోకి ఏకరీతిలో అనువదించడమే దాని ముందున్న ప్రధాన సవాలుగా మిగిలిపోయింది. ఒకవైపు, హుస్సేనారా ఖతూన్ నుండి కేఏ నజీబ్, సతేందర్ కుమార్ అంటిల్ వరకు, న్యాయవ్యవస్థ వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛకు బలమైన రక్షణలను స్పష్టంగా పేర్కొంది; మరోవైపు, ఉపా వంటి చట్టాల అమలు, సుదీర్ఘ విచారణ జాప్యాలు, పలు కేసులలో వ్యక్తులను నిరంతరం నిర్బంధించడం వంటి అంశాలు రాజ్యాంగ సూత్రాలు; రాజ్యం తరఫున అభియోగాలు మోపే అధికారాలకు సంబంధించిన (ప్రాసిక్యూటోరియల్) చట్రాల మధ్య ఉన్న ఉద్రిక్తత ఇంకా పరిష్కారం కాలేదని సూచిస్తున్నాయి.
2026లో ఉమర్ ఖాలిద్ విషయంలో జరిగిన పరిణామాలు ఈ కొనసాగుతున్న సమస్యను స్పష్టం చేస్తున్నాయి. జనవరిలో, సుప్రీంకోర్టు ధర్మాసనం అతనికి బెయిల్ను నిరాకరించింది; మేనెలలో, మరో ధర్మాసనం అదే కోర్టుకు చెందిన విస్తృత ధర్మాసనం నెలకొల్పిన కేఏ నజీబ్ సూత్రాన్ని గుర్తుచేసుకుంది. ఉపా కింద కూడా బెయిలే నియమంగా, జైలు మినహాయింపుగా ఉంటుందని పునరుద్ఘాటించింది. జూలై నాటికి, కొత్త బెయిల్ దరఖాస్తును తిరస్కరించడానికి సుప్రీంకోర్టు జనవరి తీర్పుకు తాము కట్టుబడి ఉన్నామని ఒక దిగువ కోర్టు పేర్కొంది. న్యాయ సూత్రాలను ఆచరణలో అమలు చేయడమే వాటి ప్రభావాన్ని అంతిమంగా నిర్ధారిస్తుందనే విషయాన్ని ఈ క్రమం నొక్కి చెబుతోంది.
సురేంద్ర గాడ్లింగ్ ఎనిమిదేళ్ల విచారణ నిర్బంధం కూడా ఇలాంటి పాఠాన్నే అందిస్తుంది. ఒక కేసులో, సుదీర్ఘ నిర్బంధం విడుదలకు ఒక కారణంగా ఉంటుందని కోర్టు చివరికి తీర్పు ఇచ్చింది; అయినప్పటికీ, అతను మరో కేసు కారణంగా జైలులోనే ఉండిపోయాడు. వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛకు సంబంధించిన రాజ్యాంగ హామీలు మొత్తం క్రిమినల్ న్యాయ వ్యవస్థకు వర్తించనంత వరకు, ఒకే ఒక్క కేసులో బెయిల్ పొందడం పూర్తి స్వేచ్ఛ పునరుద్ధరణకు దారితీయకపోవచ్చు.
ఈ రోజు దేశం ఎదుర్కొంటున్న ప్రధాన సమస్య కేవలం బెయిల్ ఎవరికి లభిస్తుంది అనే విషయానికే పరిమితం కాదు. ఒక విచారణ ముగిసే వరకు, రాజ్యం ఒక పౌరుడిని ఎంతకాలం వరకు నిర్బంధించడాన్ని రాజ్యాంగబద్ధంగా అనుమతించాలి అని నిర్ధారించడంపైన ఇది కేంద్రీకృతమై ఉంది. ఈ హద్దు అస్పష్టంగా ఉంటే, జైళ్లలోని వాస్తవ పరిస్థితిని పూర్తిగా ప్రతిబింబించకుండా, “బెయిల్ నియమం, జైలు మినహాయింపు” అనే నానుడి న్యాయ తీర్పులలో మాత్రమే కొనసాగుతూ ఉంటుంది.
రాజ్యానికి నేరాన్ని నివారించే అధికారాన్ని రాజ్యాంగం ఇస్తుంది తప్ప విచారణ ముగియక ముందే ఒక పౌరుడిని శిక్షించే అధికారాన్ని ఇవ్వదు. రాజ్య భద్రత అత్యవసరం అయినప్పటికీ, భద్రత పేరుతో వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను నిరవధికంగా నిలిపివేయడం ప్రజాస్వామిక స్థిరత్వాన్ని బలోపేతం చేయదు. వాస్తవానికి, దీనికి విరుద్ధమైనదే నిజం: సొంత పౌరులు ఎంతటి వివాదాస్పదమైనవారైనా, ప్రజాదరణ లేనివారైనా, లేదా వ్యతిరేక భావాలు గలవారైనా వారి స్వేచ్ఛను పరిరక్షించే రాజ్యమే రాజ్యాంగ విలువలపట్ల తనకున్న నిబద్ధతను చాటుకుంటుంది.
భారతదేశ బెయిల్ వ్యవస్థలోని ప్రస్తుత సవాలు చట్టపరమైన నిబంధనల కొరత కన్నా, ప్రకటించిన సూత్రాలకు, పరిపాలనా వాస్తవికతకు మధ్య ఉన్న అంతరానికి సంబంధించినది. వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ ప్రాథమికమైనదని, వేగవంతమైన విచారణ అత్యవసరమని, బెయిల్ అనేది నియమమని, జైలు అనేది మినహాయింపు అని సుప్రీంకోర్టు పునరుద్ఘాటించింది. అయినప్పటికీ, క్రిమినల్ న్యాయ ప్రక్రియలోని కార్యాచరణ పద్ధతులు తరచుగా మొదట నిర్బంధం, ఆ తర్వాత విచారణ అనే క్రమాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. ఈ వైరుధ్యాన్ని పరిష్కరించే వరకు, జైళ్లలో భిన్నమైన వాస్తవికత కొనసాగుతుండగా, భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 21 కేవలం కాగితాలకే పరిమితమైన సైద్ధాంతిక హామీగా మిగిలిపోయే ప్రమాదం ఉంది.
అంతిమ పరిశీలనలో, బెయిల్ మంజూరు చేయడం అనేది నిందితుడి పట్ల కరుణ చూపడం కాదు; అది రాజ్యం నుండి పౌరుడికి ఒక రాజ్యాంగ రక్షణ కవచంగా పనిచేస్తుంది. బెయిల్ మంజూరు చేయడంలో, న్యాయస్థానం నిందితుడిని నిర్దోషిగా ప్రకటించదు; నేరాన్ని నిరూపించే ముందు రాజ్యం శిక్ష విధించలేదని అది ధృవీకరిస్తుంది. ఈ పరిమితిని బలహీనపరిస్తే, నేర న్యాయ వ్యవస్థ తీర్పు ఇచ్చే సంస్థ నుండి విచారణకు ముందే శిక్షించే సంస్థగా మారే ప్రమాదం ఉంది, అంటే విచారణ ప్రారంభం కాకముందే శిక్షను విధించడం మొదలవుతుంది.
