ఆగస్టు నెలలోని ఆ ఉదయం ఎప్పటిలాగే చాలా సాధారణంగా ప్రారంభమైంది. హైదరాబాద్లోని ఆయన ఇంట్లో దశాబ్దాల నాటి పాత పుస్తకాల వాసన, వంటగది నుండి వస్తున్న వేడి ఫిల్టర్ కాఫీ సువాసనతో కలిసిపోయి ఒక అదృశ్యమైన పొగమంచులా గదిలో తేలియాడుతోంది.
రావు తన పాత కుర్చీలో కూర్చుని దినపత్రిక చదువుతున్నారు. ఎనభై ఏళ్ల వయసు ఆయన ముఖంలో, గీతల రూపంలో గీసిన మ్యాపులా స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది. చేతులు కొద్దిగా వణుకుతున్నాయి, అది కాలం ఆయన శరీరానికి బహుమతిగా ఇచ్చిన పార్కిన్సన్స్. బయట రోడ్డు మీద పాలు అమ్మేవాడి సైకిల్ బెల్ మోగింది. అంతా ప్రశాంతంగా, నిశ్శబ్దంగా ఉంది.
ఆ ఇంట్లోని గోడల నిండా దశాబ్దాలుగా ఆయన పోగుచేసుకున్న పుస్తకాలు కవిత్వం, తత్వశాస్త్రం, చరిత్ర. ఆ పుస్తకాలే ఆయన ప్రపంచం. ఆ పుస్తకాలలోని అక్షరాలు రాత్రి పూట ఎవరికీ కనిపించకుండా కాగితాల మీద నుండి లేచి, గదిలో సీతాకోకచిలుకల్లా ఎగురుతూ ఆయనతో మాట్లాడతాయని ఆయనకు మాత్రమే తెలుసు.
అప్పుడే తలుపు మీద ఎవరో గట్టిగా తట్టిన చప్పుడు. అది సాధారణమైన తలుపు చప్పుడు కాదు. ఆ చప్పుడుకు పుస్తకాలలోని అక్షరాలన్నీ భయంతో వణికిపోయి, కాగితాల అడుగున దాక్కున్నాయి.
తలుపు తీయగానే పూణెకు చెందిన పోలీసు అధికారుల బృందం లోపలికి ప్రవేశించింది. వారి ముఖాల్లో ఎటువంటి భావోద్వేగం లేదు. వారి కళ్లు గాజు గోలీల్లా జీవం లేకుండా ఉన్నాయి. ఒక సీనియర్ అధికారి తన చేతిలోని కాగితాలను తీసి, చట్టంలోని సెక్షన్లను యాంత్రికంగా చదవడం ప్రారంభించాడు.
“ఉపా చట్టం… దేశద్రోహం… కుట్ర…” ఆ పదాలు ఆ చిన్న గదిలో పడగానే, నేల మీద నల్లటి ఇనుప ముక్కల్లా రాలిపడ్డాయి. ఆ గదిలోని గాలి ఒక్కసారిగా బరువెక్కింది.
రావు ముఖంలో ఎలాంటి ఆశ్చర్యమూ లేదు, భయమూ లేదు. ఆయన కళ్ళద్దాల వెనుక ఉన్న కళ్ళు ఆ అధికారులను ఎంతో ప్రశాంతంగా గమనిస్తున్నాయి. ఆయన భార్య లత వంటగది గుమ్మం దగ్గర నిలబడిపోయారు.
ఆమె కళ్లలో కన్నీళ్లు లేవు, కానీ దశాబ్దాలుగా ఇలాంటి దృశ్యాలను చూసి చూసి అలసిపోయిన ఒక మహా సముద్రం ఆమె కళ్లలో ఘనీభవించిపోయింది.
పోలీసులు ఇల్లంతా సోదా చేయడం ప్రారంభించారు. పుస్తకాలను కింద పడేశారు, పాత డైరీలను జప్తు చేశారు. వారు పుస్తకాలను బ్యాగుల్లో కుక్కుతున్నప్పుడు, ఆ పుస్తకాలలోని ప్రాణం అక్షరాల రూపంలో నెమ్మదిగా కాగితాల నుండి విడిపోయి, ఇంటి కప్పు వైపుకి తేలిపోయి, ఒక అదృశ్య మేఘంలా అక్కడే ఉండిపోయాయి.
పోలీసులు కేవలం కాగితాల కట్టలను మాత్రమే తీసుకెళుతున్నారని రావుకు అర్థమైంది. టేబుల్ మీద ఆయన సగం తాగిన కాఫీ నెమ్మదిగా చల్లబడిపోతూ, తన రంగును నల్లగా మార్చుకుంటోంది.
ఆయన్ని జీపులో ఎక్కించుకుని తీసుకువెళుతున్నప్పుడు, బయట సన్నగా చినుకులు పడటం మొదలైంది. ఆ చినుకులు మామూలు నీరు కాదు, ఆకాశం నుండి రాలుతున్న నీలం రంగు సిరా చుక్కల్లా ఉన్నాయి. జీపు చక్రాల కింద నలుగుతున్న తడి మట్టి, గాలిలోని దుమ్ముతో కలిసిపోయి బరువైన నిశ్శబ్దంగా మారింది. ఒక జీవితం అక్కడే శాశ్వతంగా రెండుగా చీలిపోయింది.
ముంబై శివార్లలో తలోజా సెంట్రల్ జైలు పెద్ద రాతి మృగంలా పడుకుని ఉంది. అది మనుషులను మింగేసి, వారి కాలకృత్యాలను, జ్ఞాపకాలను జీర్ణం చేసుకునే ఒక సజీవ రాక్షసి. రావును ఉంచిన సెల్ చాలా చిన్నది. ఆ సెల్ గోడలు పగలు రాత్రి అనే తేడా లేకుండా నిరంతరం వెగటు చెమటను, పాత భయాన్ని శ్వాసిస్తూ ఉంటాయి.
పగలు, రాత్రి అనే తేడా ఆ గదిలో పెద్దగా తెలియదు. పైకప్పుకు ఉన్న చిన్న కిటికీ గుండా వచ్చే వెలుతురు ఒక సన్నని దారంలా కిందకు వేలాడుతూ, కాలాన్ని కొలుస్తుంటుంది.
సిమెంట్ నేల మీద పరిచిన ఒక పలుచని దుప్పటి ఆయన మంచం. రోజులు వారాలుగా, వారాలు నెలలుగా మారుతున్నాయి.
ఆయన సెల్ బయట తుకారాం అనే గార్డు పహారా కాస్తున్నాడు. తుకారాంకు యాభై ఏళ్లు ఉంటాయి, ఎప్పుడూ అలసిపోయినట్లు కనిపిస్తాడు. అతని నీడ అతన్ని విడిచిపెట్టి ఎప్పుడో వెళ్లిపోయింది, ఇప్పుడు అతను కేవలం ఒక ఖాళీ దేహం మాత్రమే. అతనికి లోపల ఉన్నది ఒక ప్రసిద్ధ కవి అని తెలియదు. ఫైళ్లలో ఉన్నట్లు ఆయనొక ‘ప్రమాదకరమైన టెర్రరిస్ట్’ అని మాత్రమే తెలుసు.
కానీ తుకారాం ప్రతిరోజూ ఆ వృద్ధుడిని గమనిస్తున్నాడు. ఆ ఖైదీ ఎప్పుడూ కోపగించుకోడు. వృద్ధాప్యం వల్ల, పార్కిన్సన్స్ వల్ల భోజనం చేసేటప్పుడు సగం అన్నం నేల మీద పడిపోతుంది.
ఆ నేల మీద పడిన మెతుకులు రాత్రి పూట చిన్న చిన్న తెల్లటి పూలలా మారిపోవడం తుకారాం ఒకరోజు చూశాడు. తన కళ్లను తానే నమ్మలేకపోయాడు.
“ఇంత ముసలివాడు, తన అన్నం మెతుకులను పూలుగా మార్చేవాడు… ప్రభుత్వాన్ని ఎలా కూలదోస్తాడు?” అని తుకారాం మనసులో అనుకున్నాడు.
ఒకరోజు సాయంత్రం, రావు తన వణుకుతున్న చేతులతో ఒక చిన్న కాగితం మీద ఏవో కవితలు రాయడానికి ప్రయత్నిస్తున్నారు. ఒక్కో అక్షరం రాస్తుంటే ఆయన శ్వాస వేగంగా మారుతోంది. ఆయన పెన్సిల్ నుండి కాగితం మీద పడుతున్న అక్షరాలు చిన్న కాంతి పుంజాల్లా వెలుగుతున్నాయి.
ఆ దృశ్యం చూసి చలించిపోయిన తుకారాం, తన వాటర్ బాటిల్ను ఆయనకు అందించాడు. రావు తలెత్తి ఒక చిన్న చిరునవ్వు నవ్వారు. ఆ క్షణంలో, ఆ ఇనుప గోడల మధ్య పారిన ఆ చిన్న నీటి బొట్టు, ఒక మహా నదిలా మారి సెల్ మొత్తాన్ని శుభ్రం చేసింది.
కానీ మరుసటి క్షణమే, సైరన్ మోగింది. మళ్లీ అంతా మామూలే. వ్యవస్థ తన అదృశ్య పాదాలతో ఆ నదిని తొక్కిపెట్టి, మళ్లీ తన క్రూరమైన నిశ్శబ్దాన్ని ఆవహించింది.
ముంబై నగరంలో కుండపోతగా వర్షం పడుతోంది. పాత కాలపు బహుళ అంతస్తుల భవనంలోని ఒక చిన్న న్యాయవాది కార్యాలయంలో యువ న్యాయవాది తన కంప్యూటర్ స్క్రీన్ ముందు కూర్చుని, అమెరికాకు చెందిన ‘ఆర్సెనల్ కన్సల్టింగ్’ పంపిన సైబర్ ఫోరెన్సిక్ రిపోర్టును చదువుతున్నాడు.
కిటికీ అద్దాలపై పడుతున్న వర్షపు చుక్కలు, కోర్టు గదిలో న్యాయమూర్తి కొట్టే సుత్తి చప్పుళ్లలా వినిపిస్తున్నాయి.
ఆ రిపోర్టు ఒక భయంకరమైన నిజాన్ని బట్టబయలు చేసింది. సహనిందితుడైన రోనా కంప్యూటర్లోకి ఎవరో గుర్తు తెలియని హ్యాకర్లు ‘నెట్వైర్’ అనే మాల్వేర్ను పంపించారు. ఆ న్యాయవాదికి ఆ మాల్వేర్ కంప్యూటర్ తెర మీద ఒక నల్లటి, యాంత్రికమైన సాలీడులా కనిపించింది.
అది బయట నుంచే ఆ కంప్యూటర్ను నియంత్రించి, తన లోహపు నోటి నుండి అబద్ధపు ఈ-మెయిల్స్ అనే వెబ్ను అల్లి, సాక్ష్యాలను సృష్టించింది. ఆ సాలీడు గదిలోకి చొరబడి న్యాయవాది ఫైళ్ళ మీద కూడా పాకుతున్నట్లు అనిపించింది అతనికి.
ఎనభై ఏళ్ల వయసులో, స్మార్ట్ఫోన్ సరిగ్గా వాడటం కూడా తెలియని ఒక వృద్ధ కవిని, డార్క్ వెబ్, ఎన్క్రిప్షన్, మాల్వేర్ లాంటి పదాలతో ముడిపెట్టి ఉగ్రవాదిగా చిత్రీకరించారు. చట్టం కళ్ళకు గంతలు కట్టుకుని ఉంటుంది అంటారు, కానీ ఇక్కడ చట్టం కళ్ళకు డిజిటల్ మాయాజాలం అనే నల్లటి అద్దాలు తొడిగారు. ఈ అదృశ్య సాంకేతిక సాలీడును కోర్టులో ఎలా చంపాలో ఆ న్యాయవాదికి అర్థం కాలేదు.
కాలం గడిచింది. కరోనా మహమ్మారి తలోజా జైలులోని కాంక్రీటు గోడల గుండా ఒక కాషాయ రంగు పొగలా లోపలికి ప్రవేశించింది. రావు ఆరోగ్యం పూర్తిగా క్షీణించింది. ఆయన్ని హుటాహుటిన నాణావతి ఆసుపత్రికి తరలించారు. కోవిడ్ వార్డు ఒక నరకాన్ని తలపిస్తోంది. ఎటు చూసినా పీపీఈ కిట్లు వేసుకున్న వైద్యులు, వారు మనుషుల్లా కాకుండా అంతరిక్షం నుండి వచ్చిన గ్రహాంతరవాసుల్లా కనిపిస్తున్నారు.
బెడ్ నంబర్ 42లో రావు స్పృహ లేకుండా పడి ఉన్నారు. ఆయనకు మూత్ర విసర్జన కోసం క్యాథెటర్ అమర్చారు. ఒకప్పుడు తన గొంతుతో వేలాది మందిని ఉర్రూతలూగించిన మనిషి, ఇప్పుడు ఒక ప్లాస్టిక్ ట్యూబ్కు బందీ అయ్యాడు. జ్వరం తీవ్రత వల్ల ఆయనకు భ్రాంతులు కలుగుతున్నాయి. ఆయనకు ఆసుపత్రి సీలింగ్ ఫ్యాన్ స్థానంలో హైదరాబాద్లోని తన ఇంటి కప్పు కనిపిస్తోంది.
గాలిలో ఫినాయిల్ వాసన పోయి, పాత పుస్తకాల వాసన వస్తోంది. దశాబ్దాల క్రితం తాను రాసిన కవితా పంక్తులు ఆయన పెదవుల పైనుండి చిన్న బంగారు పక్షుల్లా ఎగిరి, ఆసుపత్రి గదిలో తిరుగుతున్నాయి. ఆ పక్షులను ఎవరూ చూడలేకపోతున్నారు.
ఒక యువ నర్సు ఆయన బెడ్ దగ్గరకు వచ్చి, నుదురు తుడిచింది. “అంతా బాగై పోతుంది తాతా” అని ఆమె అన్నప్పుడు, ఆమె గొంతులోంచి ఒక చల్లటి నీటి బిందువు ఆయన నుదురు మీద పడినట్లు అనిపించింది.
వ్యవస్థ ఒక మనిషి గౌరవాన్ని, పౌరసత్వాన్ని లాగేసుకోవచ్చు, కానీ ఆ నిస్సహాయ స్థితిలో ఆ నర్సు చూపించిన చిన్న జాలి, చట్టాల కంటే శక్తివంతమైనది.
ఆసుపత్రి నుండి జైలుకు, జైలు నుండి ఆసుపత్రికి ఆయన జీవితం ఒక పెండ్యులంలా ఊగుతోంది. ఆ మధ్యాహ్నం జైలు ఆవరణలో ఆకాశం మేఘావృతమై ఉంది. అప్పుడే ఒక గార్డు వచ్చి, పాత ఇంగ్లిష్ దినపత్రికను ఆయన ముందు పడేసి వెళ్ళాడు.
పేపర్ మొదటి పేజీలో ఒక చిన్న వార్త. ఫాదర్ స్టాన్ స్వామి మరణం. ఎనభై నాలుగేళ్ల ఆ వృద్ధ పాస్టర్, హోలీ ఫ్యామిలీ ఆసుపత్రిలో కన్నుమూశారు. ఆ వార్త చదువుతుండగా, ఆ అక్షరాలు పేపర్ మీద నుండి రక్తంలా కారి నేల మీద పడ్డాయి.
రావు ఏడవలేదు. కానీ ఆయన లోపల ఏదో ఒక్కసారిగా తెగిపోయింది. స్టాన్ స్వామి ఒక చిన్న ప్లాస్టిక్ స్ట్రా కోసం కోర్టులను వేడుకున్న దృశ్యం ఆయన కళ్ల ముందు మెదిలింది. ఆ స్ట్రా ఎడారిలో నీటి చుక్క కోసం చేసిన పోరాటంలా అనిపించింది.
ఈ వ్యవస్థ మిమ్మల్ని ఉరితీయదు, తుపాకీతో కాల్చదు. అది మిమ్మల్ని కాగితాల కింద పాతిపెడుతుంది. నిబంధనల పేరుతో ఉపిరి ఆడకుండా చేస్తుంది. ఆ చీకటి గదిలో, ఆ వృద్ధ కవి కళ్ల నుంచి మొదటిసారి ఒక ఒంటరి కన్నీటి చుక్క రాలి, ఆయన గడ్డం మీద పడి మాయమైంది. అది కన్నీరు కాదు, ఒక కవి రాల్చిన ద్రవ రూపంలోని నిశ్శబ్ద అక్షరం.
జైలు ములాఖత్ గది. ఆ గదికి శ్వాస ఆడటం లేదు. లావాటి ఇనుప జాలీకి ఇవతల వైపు అతని దశాబ్దాల నాటి స్నేహితుడు, గొప్ప మేధావి కూర్చుని ఉన్నాడు. నెమ్మదిగా, ఒక గార్డు సాయంతో రావు గారు జాలీ దగ్గరకు వచ్చారు.
ఆయన శరీరం ఒక ఎండిపోయిన ఆకులా వణుకుతోంది. కానీ కళ్లద్దాల వెనుక ఉన్న కళ్లు మాత్రం మంచు కప్పిన పర్వతంలా ప్రశాంతంగా ఉన్నాయి.
తన మిత్రుడిని ఆ నిస్సహాయ శారీరక స్థితిలో చూడగానే, ఆ మేధావి గుండె పగిలిపోయింది. ఆ ఇనుప జాలీని పట్టుకుని ఒక పిల్లాడిలా వెక్కి వెక్కి ఏడవడం మొదలుపెట్టాడు. అతని కన్నీళ్లు తుప్పు పట్టిన జాలీ మీద పడగానే, ఆ ఇనుము కరిగిపోయి రంగు మారుతున్నట్లు అనిపించింది.
రావు గారు ఏమాత్రం చలించలేదు. ఆయన పెదవులపై ఒక స్థిరమైన చిరునవ్వు వికసించింది. తన వణుకుతున్న చేతిని నెమ్మదిగా పైకెత్తి, ఇనుప జాలీకి ఆనించారు. అకస్మాత్తుగా ఆ ములాఖత్ గదిలోని మసక వెలుతురులో ఒక అద్భుతం జరిగింది. ఆయన చేయి తగలగానే, ఆ ఇనుప కటకటాలు క్షణకాలం పాటు పచ్చటి తీగల్లా మారాయి.
“నేనే ఏడవలేదు… మీరెందుకు ఏడుస్తున్నారు?” అన్నాడు రావు గారు.
“బయట ఎంతో మంది మేధావులు ఉన్నారు. వాళ్లకు ఈ ఇనుప కటకటాలు లేవు. కానీ వాళ్లు ఎలాంటి నిర్బంధం లేకుండానే లోపల చనిపోయారు. వాళ్ల స్వేచ్ఛ ఒక అదృశ్యమైన సమాధి. కానీ మనం ఈ చీకటి గదిలో ఉండి కూడా పోరాడుతూనే ఉన్నాం.”
ఆ మాటలు వినగానే ఆ మేధావి ఏడుపు ఆగిపోయింది. భౌతికమైన శరీరం మాత్రమే బందీ అయింది, కానీ ఆ వృద్ధుడిలోని అగ్ని ఏమాత్రం చల్లారలేదు. ఆయన జైలులో ఉన్నా, అడవిలో ఉన్నా, సమాజంలో ఉన్నా ఆయనొక విస్ఫోటనం చెందని అగ్నిపర్వతం. చట్టం ఆయనకు సంకెళ్లు వేయగలదు కానీ, ఆయన ఆలోచనలకు కాదు. ఆ క్షణంలో ఆ వృద్ధుడు ఒక సాధారణ మనిషి కాదు, ఒక సజీవమైన చరిత్రలా కనిపించాడు.
ఫిబ్రవరి నెల. ముంబై వీధుల్లో ట్రాఫిక్ రణగొణ ధ్వనులు మామూలుగానే ఉన్నాయి. ఆరు నెలల సుదీర్ఘ న్యాయపోరాటం తర్వాత, బాంబే హైకోర్టు వైద్య కారణాలపై రావుకు బెయిల్ మంజూరు చేసింది.
ఆయన ఆసుపత్రి గేటు నుండి నెమ్మదిగా బయటకు వస్తున్నారు. భార్య లత ఆయన చేయి పట్టుకున్నారు. గాలిలో సముద్రపు తేమ, పెట్రోల్ పొగ కలిసి ఉంది.
ఆయన చేతిలో కోర్టు ఇచ్చిన బెయిల్ కాపీ ఉంది. కానీ ఆ కాగితం మీద రాసిన షరతులు ముంబై విడిచి వెళ్లకూడదు, మీడియాతో మాట్లాడకూడదు నల్లటి ఇనుప గొలుసుల్లా ఆయన చేతులకు చుట్టుకుని ఉన్నట్లు ఆయనకు మాత్రమే కనిపిస్తోంది.
జైలు గోడలు కూలిపోలేదు, అవి ఒక సాగదీసిన రబ్బరు బ్యాండ్ లా ముంబై నగరమంతటికీ విస్తరించాయి అంతే. ఈ నగరం ఇప్పుడు ఒక విశాలమైన బహిరంగ కారాగారం. హైదరాబాద్లోని తన ఇంట్లోని పుస్తకాల వాసన ఆయనకు వందల మైళ్ల దూరం నుండి కూడా తెలుస్తోంది, కానీ ఆయన అక్కడికి వెళ్లలేరు.
ఒక ట్యాక్సీ వచ్చి ఆగింది. ట్యాక్సీ కిటికీ అద్దం గుండా ముంబైలోని బహుళ అంతస్తుల భవనాలు, పరుగులు పెడుతున్న జనం కనిపిస్తున్నారు. స్వేచ్ఛ అనేది భౌతికమైన ప్రదేశంలో ఉండదు. వారు తన శరీరాన్ని బంధించగలరేమో, తన కదలికలను నియంత్రించగలరేమో కానీ, ఆయన మెదడులోని విశాల ఆకాశాన్ని ఎవరూ దొంగిలించలేరు. ట్యాక్సీ ముందుకు కదులుతుండగా ఆయన కళ్లు మూసుకున్నారు.
బయట ట్రాఫిక్ శబ్దాలు మెల్లగా దూరమవుతూ, ఆయన లోపల ఒక కొత్త కవితా పంక్తి నిశ్శబ్దంగా మొలకెత్తింది. ఆ కవిత ఒక చిన్న, ప్రకాశవంతమైన పక్షిలా ఆయన పెదవుల గుండా బయటకు వచ్చి, ట్యాక్సీ కిటికీలోంచి బయటకు ఎగిరి, ముంబై ఆకాశంలోని ఇనుప మేఘాలను చీల్చుకుంటూ హైదరాబాద్ వైపు స్వేచ్ఛగా, ఎవరికీ చిక్కకుండా ఎగిరిపోయింది. కవి అక్షరాలను ఏ ఉపా చట్టమూ, ఏ జైలు గోడలూ ఎప్పటికీ బంధించలేవు.
– ఎం కె కుమార్
